trậ tựcủ nhữg sựvậ chế. Khi cuộ xung đ?t này đ trởnên gay gắ và khó chị, và ông
vua bẳ tính đ khá đên tiế, - thì bấ giờ trư?c mặ nhà vua đ hiệ ra bầ tôi củ ngài,
trư?c đy vố lãnh đ?o tiế trình sựvậ hế sứ dễdàng, và tâu vớ ngài rằg, tạ ra cho
lũthầ dân cái dị đ? ngôn luậ vô bổ vềphía ngài, là không đng chỗ rằg bọ họ lũbầ
tôi sẽkhông còn đ? sứ cai quả nhữg con ngư?i cấ lên đ?ợ giọg nói củ mình. Thêm
vào đ, cảkẻtrịvì tấ cảnhữg Hinterrussen cũg đ bắ đ?u lo ngạ khi có sựchuyể đ?ng
trong đ?u óc bọ Vorderrussen
1*
và đi hỏ phụ hồ cái trậ tựyên tĩh cũ Và nhưvậ là
tấ cảnhữg mong ư?c và nhữg ý nghĩcủ ngư?i ta vềcác quyề hạ và nghĩ vụcủ con
ngư?i lạ bịnhà vua ruồg bỏnhư cũ nghĩ là ngư?i ta lạ quay vềcái nhà nư?c chai
cứg cũcủ bọ tôi tớ ở đy kẻnô lệlặg im mà phụ vụ còn kẻchiế hữ ruộg đ?t và con
ngư?i thì cốhế sứ lặg im mà thốg trịdự vào bọ tôi tớvô cùng ngoan ngoãn và
không hỗ láo. Cảnô lệ cảchủđ?u không thểnói lên cái họmuố: nô lệthì không
thểnói rằg nó muố trởthành con ngư?i, chủthì không thểnói rằg trong các lãnh đ?a
củ y, y không cầ đ?n con ngư?i. Vì vậ mà sựim lặg là phươg tiệ duy nhấ đ? rút ra
khỏ tình trạg này. Muta pecora, prona et ven tri oboedientia
2*
.
Đ là câu chuyệ mư toan bấ thành đ?nh thủtiêu nhà nư?c
phi-li-xtanh mà vẫ đ?ng trên miếg đ?t riêng củ nó: kế quảlà toàn thếgiớ có đ?ợ
mộ bằg chứg hiể nhiên rằg, chếđ? chuyên chếnhấ thiế phả có tính súc vậ và nó
không dung hòa đ?ợ vớ tính ngư?i. Nhữg quan hệsúc vậ chỉcó thểđ?ợ duy trì bở
tính súc vậ. Giờđy tôi đ giả quyế xong nhiệ vụchung củ chúng ta, - tôi đ xem xét
kẻphi-li-xtanh và nhà nư?c củ y. Bạ đ?ng nói là tôi đnh giá quá cao hiệ tạ; nhưg
nế tôi vẫ chưa đ?n nỗ tuyệ vọg vềhiệ tạ thì đ chỉlà vì chính cái tình trạg tuyệ vọg
hiệ nay đ gieo vào lòng tôi mộ hy vọg. Đó là tôi chư nói đ?n sựbấ lự củ lũthốg
trịvà thái đ? bàng quan củ bọ bầ tôi và thầ dân đng vạ sựtrông vào ý chí củ Chúa,
- mặ dù cảhai yế tốnày cộg lạ cũg đ? đ? đư sựviệ tớ thả họ. Tôi chỉxin lư ý bạ rằg,
kẻthù củ bọ phi-li-xtanh, nghĩ là tấ cảnhữg ai suy nghĩvà đu khổ đ đ tớ sựhiể biế
lẫ nhau, - mà trư?c kia thì chư có khảnăg đ? làm đ?ợ nhưvậ, - và ngay cảchếđ?
thụđ?ng tăg sốthầ dân kiể cũcũg hàng ngày cung cấ tân binh đ? phụ vụcho nhân
loạ mớ. Còn chếđ? công nghiệ và thư?ng nghiệ, chếđ? sởhữ và bóc lộ ngư?i, lạ dẫ
tớ sựchia rẽnộ bộxã hộ hiệ nay nhanh hơ rấ nhiề so vớ tăg dân số - sựchia rẽmà
chếđ? cũkhông đ? sứ cứ vãn, bở vì nói chung nó không biế cứ vãn và không biế
sáng tạ, mà chỉbiế tồ tạ và hư?ng lạ mà thôi. Sựtồ tạ mộ nhân loạ đu khổđng suy
nghĩvà mộ nhân loạ biế tưduy đng bịáp bứ, nhấ đ?nh phả chặ ngang cái yế hầ củ
thếgiớ súc vậ thụđ?ng, hư?ng lạ mộ cách vô nghĩ củ bọ phi-li-xtanh.
