nhà nư?c hay hơ ngài Txơ-phlơ tác giảcuố "Pháp quyề nhà nư?c lậ hiế Đ?c".
Theo đ?nh nghĩ củ tác giảnày thì nhà nư?c là mộ "liên gia" mà, - chúng ta tựý
bổsung, - theo quyề sởhữ thừ kếthì thuộ vềmộ gia đnh cao nhấ mệh danh là triề
đ?i. Cái gia đnh này càng đng đc thì con ngư?i càng hạh phúc, nhà nư?c càng to
lớ, triề đ?i càng hùng mạh, và bở thếtrong nư?c Phổchuyên chếmẫ mự này, đ? đ?a
con trai thứbả thì bốmẹđ?ợ hư?ng 50 đ?ng ta-le đ? chế
Ngư?i Đ?c là nhữg nhà hiệ thự chín chắ đ?n nỗ là tấ cảnhữg mong ướ và
nhữg ý nghĩcao thư?ng nhấ củ họcũg không vượ ra ngoài giớ hạ cuộ sốg nghèo
nàn củ họ Cái hiệ thự này - và không có gì hơ nữ - đ?ợ nhữg kẻthốg trịtrên đ?u
dân Đ?c tính đ?n. Các ông chủnày cũg là nhữg nhà hiệ thự, họrấ xa cách vớ bấ
kỳmộ tư duy nào và vớ bấ kỳmộ sựcao cảnào củ con ngư?i; họlà nhữg sĩquan
bình thư?ng và nhữg nhà quý tộ ở vùng hẻ lánh, nhưg họkhông sai lầ, họđng: và
vớ tư cách này củ họ họhoàn toàn thích hợ vớ việ sửdụg giớ đ?ng vậ này và thốg
trịchúng; thốg trịvà sửdụg, ởđy cũg nhưmọ nơ, là nhữg khái niệ đ?ng nhấ. Còn
khi họđ?ợ vái lạ, khi họlư?t nhìn trên đ?u nhữg sinh vậ không có đ?u óc này lúc
nhúc dư?i chân họ thì có thểnả ra trong đ?u óc họý nghĩgì ngoài cái ý nghĩmà Na-
pô-lê-ông đ nói ra ở Bê-rê-di-na? Ngư?i ta nói là Na-pô-lê-ông chỉcho ngư?i hầ
cậ thấ đm đng đng chế đố dư?i sông Bê-rê-di-na và kêu lên rằg: Voyez ces
crapauds!
1*
Câu chuyệ vềNa-pô-lê-ông này chắ chắ là chuyệ bị, nhưg tuy vậ nó
vẫ nói lên mộ thự trạg củ sựvậ. Nguyên tắ duy nhấ củ chủnghĩ chuyên chếlà
khinh miệ con ngư?i, là con ngư?i bịlàm mấ nhân tính, và nguyên tắ này tố hơ
nhiề nguyên tắ khác vềphư?ng diệ là nó đ?ng thờ cũg là sựthậ. Kẻđ?c tài bao
giờcũg thấ con ngư?i thấ hèn. Họ chìm ngậ dư?i mắ y, chìm ngậ vì y trong vũg
bùn củ cuộ sốg hàng ngày, và tự như nhữg con ếh, lạ thườg xuyên ngoi lên từvũg
bùn ấ. Nế như cách nhìn như vậ nả sinh ở ngay nhữg ngư?i có khảnăg làm nhữg
việ lớ, - như Na-pô-lê-ông trư?c lúc đên rồdựg ra triề đ?i củ mình, - thì mộ ông
vua hế sứ tầ thư?ng làm thếnào có thểtrởthành mộ ngư?i duy tâm trong tình huốg
hiệ thự đ ?
Nguyên tắ củ chếđ? chuyên chếnói chung là con ngư?i bịmấ nhân tính,
bịkhinh miệ, đng khinh miệ; và Mông-te-xki-ơđ hoàn toàn sai lầ khi ông công
bốdanh dựlà nguyên tắ củ chếđ? quân chủ Ông cốthoát khỏ khó khă bằg cách
phân biệ chếđ? quân chủ chếđ? chuyên chếvà chếđ? bạ ngư?c; nhưg tấ cảnhữg cái
đ chỉlà nhữg danh từdùng đ? chỉcùng mộ khái niệ, và giỏ lắ thì cũg chỉra nhữg để
khác biệ vềtậ quán thuộ cùng mộ nguyên tắ. Ởđu mà nguyên tắ quân chủnắ đ?ợ đ
