615
Về loại truyện có tình tiết dùng mẹo bày cuộc hát chèo ñể ñánh phá khởi
nghĩa, ở Nghệ-an còn có truyện như sau:
Vào thời hậu Lê, ở Sơn-nam có một nhóm khởi nghĩa nổi lên. Vì quân ñóng ở
làng Hóp nên người ta gọi là "giặc Hóp". Giặc Hóp rất mạnh. Nhà vua sai bao
nhiêu danh tướng ñi ñánh ñều thất bại. Có một trận, ñại quân triều ñình bị ñối
phương tập kích ngã xuống ao sâu chết không biết bao nhiêu mà kể. Những xác
rơi xuống ao bị thối rữa có giòi, nên người ta gọi là ao Giòi.
Sau cùng, nhà vua sai Trương Đắc Phú, một viên quan về hưu, quê ở làng
Phú-nghĩa ñi ñánh dẹp. Trương Đắc Phú ra Sơn-nam không tiến công mà lại cho
người ñến giảng hòa với giặc Hóp. Rồi ñánh tiếng là ñi làm lễ cầu siêu cho quân
sĩ triều ñình tử trận, ông ñến ao Giòi cho quân ñóng lại, một mặt rước thầy cúng
bầy ñàn trăng làm lễ; mặt khác rước một ñoàn hát chèo gồm nhiều cô gái ñẹp,
hát hay múa dẻo ñến hát. Ông soạn một vở chèo gọi là "Sĩ nông công thương,
ngư tiều canh mục" rất vui nhộn. Cuộc vui mở trong mười ñêm. "Giặc Hóp"
nghe tin, có nhiều người cải trang ñến xem chèo. Đêm vui nhất cũng là ñêm
quân khởi nghĩa bỏ trại ñi xem hầu hết. Thừa dịp ñó, quân của Trương Đắc Phủ
bí mật kéo ñến vây trại, trong khi ñó thì những tên làm nội ứng ñã bí mật lấy
trộm vũ khí của trại cất ñi. Vì vậy, quân khởi nghĩa bị bắt gọn.
1
Về truyện Ba Vành, người miền Bắc kể sự tích và những trận chiến ñấu của
quân khởi nghĩa có khác với người Nghệ Tĩnh. Đại khái là:
Ba Vành là người võ nghệ tinh thông, nổi bật là môn nhảy qua nóc nhà, ném
cối ñá qua tường, phóng và bắt mũi giáo mũi tên, trăm lần không sai,v,v...Thủ hạ
của Vành có người sử dụng ñại dao, có người phóng giáo tài tình, có người
tướng lạ như tai to bằng lá bàng, mũi lớn lấp mặt, râu dài quá rốn, mặt to vuông
tượng, bụng phệ tày bồ, v,v... Câu thành ngữ truyền tụng là: "Tai Tổng, mũi
Ước, râu Nơi, mặt Tuần Nhưng, bụng huyện Xứng".
Sau khi phá tan thủy ñội của thống chế Cúc, uy danh Ba Vành lừng lẫy khắp
Sơn-nam. Chiếm ñóng phủ Kiến-xương. Vành cũng ñồng thời chiếm ñược hai
cô gái ñẹp - hai chị em con Phủ Trúc - làm vợ.
Tiếp theo là những trận Vành giao chiến với thống chế Đặng. Hai bên tỷ thí
với nhau suốt ba ngày. Đến ngày thứ ba, Đặng vút thiết côn, Vành làm bộ bị
thương ngã ngựa, nhưng kỳ thực ra hiệu cho thủ hạ ném giáo tới cho mình bắt.
Bắt ñược mũi giáo nào, lập tức Vành phóng vào ñối phương. Đến mũi thứ năm,
thống chế Đặng không tránh kịp, thủng bụng mà chết.
1
Theo Thần tích xã Phú Nghĩa.
