657
ñây, cũng như truyện trên, Ngốc lại ñổi gầu lấy một cái chong chóng, hy vọng
ñược "thông thiên ñạt ñịa", lại ñổi chong chóng lấy viên ngọc lưu ly ñựng trong
hộp của một em bé, kỳ thực ñó là một con cào cào.
Ngốc mang hộp vào dâng vua và nói với vua theo lời em bé dặn là "chỉ ñược
mở vào lúc trời tối, nếu không ngọc sẽ bay mất". Vua còn bận, bảo Ngốc hãy ra
ở nhà tể tướng, tối mai lại ñến. Ở ñây, tể tường cũng vì tò mò, cố ñòi xem cho
ñược. Nhưng hộp vừa mở ra thì cào cào ñã bay mất biệt. Tể tướng ñành phải ñền
một viên ngọc khác thay vào, lại cho Ngốc vàng bạc ñể nhờ anh giấu kín việc ấy
cho, ñừng ñể lọt ñến tai vua.
Đưa ngọc vào, Ngốc ñược vua ban thưởng hậu hỹ nên trở về với nhiều của cải
và ñược mọi người kính phục
1
.
Người Tây có truyện Người có mười con trâu:
Một chàng Ngốc ñi buôn mua ñược mười con trâu ñưa về. Dọc ñường, thấy
một người dắt mười con bò. Vì người kia nói khéo quá, nên Ngốc ta ñổi trâu lấy
bò. Đi một chặng nữa, lại gặp một người dắt mười con dê, và qua trò chuyện,
Ngốc lại bùi tai ñổi bò cho hắn ñể lấy dê. Đến một làng nọ, thấy có ñứa trẻ chơi
những quả ké-néc (một lại quả có vỏ cứng như cái hộp). Ngốc chưa thấy quả này
bao giờ, hỏi thì ñứa bé ñáp là kim cương than khinh rất quý. Ngốc lại ñổi dê lấy
mười "viên kim cương". Về ñến làng, gặp một ñứa trẻ khác chơi con cánh cam
rất ñẹp. Hỏi là vật gì, ñáp là ngọc mu-nị. Lại ñổi. Về nhà, Ngốc cày cục làm một
cái hộp ñẹp, bỏ "ngọc" vào ñịnh dâng vua.
Ngốc lên ñường trẩy kinh. Đi tới bên bờ một vực sâu, một người bạn ñường
nghe Ngốc nói mang ngọc dâng vua bèn xin ñược xem. Hắn vừa mở hộp thì con
cánh cam bay xuống vực mất tích. Ngốc ta níu áo hắn kêu khóc dữ dội. Vừa có
lính nhà vua ñi qua hỏi chuyện. Lính ra lệnh cho dân lặn xuống vực tìm ngọc.
Không ngờ, những người ấy lại tìm ñược một viên ngọc mu-nị thật ở ñáy vực.
Lính dẫn Ngốc về triều. Vua khen Ngốc, ban cho vàng bạc áo quần. Ngốc trở
nên giàu có
2
.
Truyện Một người dại nhất của dân tộc Mèo tuy diễn biến có khác nhưng cũng
là dị bản của truyện Chàng Ngốc ñược kiện:
Một gia ñình có hai người con trai: người anh thích làm ruộng, còn em thì
ngốc nhưng lại muốn ñi buôn. Bố mẹ cho người em năm con ngựa làm vốn và
dặn rằng ñã ñi buôn bán thì phải chú ý mỗi một cuộc trao ñổi phải có lãi mới
làm.
1
. Theo Truyện cổ tích trẻ em.
1.
Theo Đơ-jor-jơ (Degeorge). Truyền thuyết của người Tày ở An-nam, trong tạp chí Nhân loại
(1921-22)
