725
KHẢO DỊ
Truyện này ñã ñược nhà chùa uốn nắn lại với dụng ý ñề cao Phật giáo, lại cắt
xén ñi nhiều chỗ, như những ñoạn về Từ Vinh, về Từ Đạo Hạnh làm phép ñầu
thai, v.v... Mặt khác, câu chuyện còn bị nhập cục với truyện sư Khổng Lồ. Ở
ñây, chúng tôi dựa vào lời kể của nhân dân, khôi phục lại các ñoạn bị cắt, tách
riêng truyện Khổng Lồ ñúc chuông (số 67) ra, vì nhận thấy nó có một kết cấu
ñộc lập. Nhưng chúng tôi vẫn không làm sai nguyên ý của truyện thường kể.
Người Cham-pa có truyện Pô Ta-bai, ñoạn ñầu phần nào giống với ñoạn ñầu
của truyện Từ Đạo Hạnh.
Vua Ta-bai ñi săn. Vua nhặt ñược một cái ngà thần trong một cái ao. Chỉ trừ
vua ra, không một sức mạnh nào có thể mang lên nổi. Trong ngà có một người
ñàn bà ñẹp (nai ba-lá) bí mật trú ngụ. Thường ngày, vua ñi săn vắng, người ñàn
bà hiện ra dọn các thức ăn, rồi lại chui vào ngà, như vậy ñã gần một năm. Người
ñàn bà ở với vua như vợ chồng.
Rắc Bin-xvơ nghe tin này, một hôm chờ vua ñi săn vắng, biến thành một con
mối nấp ở cánh cửa. Khi người ñàn bà ở trong ngà hiện ra, hắn mê hồn về sắc
ñẹp, cũng làm phép biến thành một người giống với vua, trừ hai cái răng nanh
thò ra ngoài mồm là không giấu ñược. Người ñàn bà hỏi tại sao ñang ñi săn lại
về. Hắn lấy lời vua trả lời rằng vì ñi dọc ñường tự nhiên mọc ra hai cái răng
nanh.
Khi vua về. người ñàn bà hỏi: - "Bệ hạ mới về lúc trưa, sao bây giờ lại lộn
lại?". Vua hỏi hình dạng người về cung trước mình. Đáp: - "Giống bệ hạ hết cả,
chỉ trừ hai cái răng nanh thò ra ngoài". Vua biết là Rắc Bin-xvơ nên hôm sau, lúc
ñi săn, sai dán bùa vào cánh cửa. Khi Rắc Bin-xvơ ñến thấy cửa ñóng kín, nhưng
hắn cũng hóa phép thành một con vật nhỏ bò vào. Người ñàn bà hỏi thì hắn nói
những câu nói quen thuộc của vua nên nàng tin là thật, ăn ở với hắn như vợ
chồng.
Vua nửa ñường lộn về, nhưng thấy cửa ñóng kín và bùa còn dán kín nên lại
tiếp tục ñi săn. Khi Rắc ra ñi, người ñàn bà lưu lại, xin vẽ một bức chân dung ñể
khi xa nhìn cho ñỡ nhớ. Vẽ xong, nàng bỏ chân dung dưới nệm giường. Sau ñó
ít lâu vua ñến với người ñàn bà. Nằm trằn trọc mãi không ngủ ñược, vua thăm
dò các nơi, cuối cùng tìm ra ñược bức chân dung. Hỏi thì người ñàn bà nói thật.
Vua ghen, giận ñuổi ra khỏi cửa...
Đoạn sau truyện còn dài nhưng tình tiết phát triển khác truyện của ta nên
không kể ở ñây.
Truyện Ra-ma-ya-na của người Khơ-me (Khmer):
