841
"Việc này lỡ ñến tai quan,
"Khi quân" khép tội an toàn ñược nao!"
Một mình than vãn hồi lâu,
Liền ra chỗ vắng phía sau ñình làng:
Treo ñầu lên chiếc cành bàng,
Mượn dây oan nghiệt quyết ñàng quyên sinh.
Nghĩ người cai tổng thương tình,
Vì con dế mọn thân mình xem khinh!
1
Người Trung-quốc cũng có truyện Con dế rất giống với truyện Người hóa dế
của ta:
Ngày xưa, dưới triều vua Tuyên Đức, trong cung có tục chọi dế. Người ta nộp
dế ñể thay cho thuế. Tri huyện Hoa-âm muốn ñẹp lòng bề trên, buộc các lý
trưởng cố tìm dế tốt và ra một thời hạn rất kíp. Một lý trưởng họ Trương cất
công ñi tìm nhưng ñến hẹn vẫn không có nộp. Vì thế Trương bị ñánh ñòn.
Trong làng có thầy phù thủy gù lưng, vợ Trương ñến cầu, thầy ñưa cho mảnh
giấy vẽ một con dế ở trong một cái bụi trên mô ñất sau chùa. Trương bèn ñến
chùa làng như trong giấy vẽ tìm, quả bắt ñược một con dế to và khỏe. Cũng như
truyện của ta, nhân lúc Trương ñi vắng, ñứa con bắt dế quý ra chơi làm gãy hai
càng, chết ngay. Thằng bé sợ, nhảy xuống giếng. Vợ chồng vớt lên chỉ còn thoi
thóp. Thằng bé sống lại nhưng hôn mê bất tỉnh. Trương buồn phiền toan tự tử.
Sáng dậy thấy có tiếng dế ngoài cửa, vội chạy ra thì thấy một con dế tốt, ñuổi bắt
mấy lần ñều trượt. Cuối cùng vẫn không bắt ñược, trong khi ñó lại thấy có một
con dế khác nhỏ, ñen nhảy vào áo. Bèn ñưa vào nhà. Trong làng có người
chuyên nuôi dế hay, lúc nào cũng giành phần thắng. Qua nhà Trương thấy có dế
mới, bèn ñưa dế của mình ñến chọi. Thoạt ñầu con dế mới ngồi ngây bất ñộng.
Người ta lấy lông lợn khích nó ra ñấu. Mấy lần vẫn ngồi trơ. Sau cùng nó nhảy
ra chọi và thắng con kia. Một con gà ở ñâu nhảy ñến bắt dế. Trương hốt hoảng lo
gà ăn mất, nhưng dế ñã nhảy lên cắn lấy mào gà làm cho gà giãy giụa như bị cắt
cổ.
Sau ñó, Trương ñưa dế nộp lên. Thấy dế bé, quan huyện la mắng, nhưng
Trương vội kể chuyện vừa qua cho quan nghe. Sau khi thử thách, quan cho
mang dế lên tổng ñốc. Tổng ñốc bỏ vào lồng vàng dâng vua. Vua thích thú vì
con dế khôn và khỏe chưa từng có, bèn ban thưởng cho tổng dốc. Tổng ñốc ban
ơn cho tri huyện. Tri huyện ban ơn ñến Trương. Nhờ thế, Trương ñậu tú tài.
1
Tri tân, số 30 (1942).
