1305
lửng. Từ ñây về sau, truyền diễn ra y như kết thúc của truyện Cái chết của bốn
ông sư, xem số 200, mục Khảo dị.
Người Mường Thanh-hóa có truyện Trứng ngựa cũng có một số tình tiết ngốc
ít nhiều tương tự với các truyện trên:
Xưa, có một mường từ lang ñến dân ñều ngốc. Họ thấy người mường Chếnh cưỡi ngựa thì
ao ước làm sao cũng có một con ñể cho lang cưỡi. Một hôm gặp người mường Chếnh ñi chăn
ngựa, một anh bèn hỏi dò: - "Ngựa ñẻ con hay ñẻ trứng?". Người kia thấy hỏi trớ trêu, bèn ñáp
ñùa: - "Đẻ trứng, ấp sẽ có con". Hắn bèn về trình với lang xin ñưa quà cáp cho người mường
Chếnh ñể xin trứng ngựa. Người kia ñưa cho một quả gấc chín, dặn: ñốt một ñám cỏ tranh cho
rộng, xung quanh rào kín, giữa ñào một lỗ sâu cho trứng vào, lấp ñất. Xong ñể ngỏ bốn
phương bốn cửa, cho người nấp từ xa, hễ thấy trứng nở ra ngựa thì ñóng các cửa lại, cứ bắt lấy
mà cưỡi. Họ làm theo lời, hôm sau, một con nai thấy trong ñó có cỏ tranh non, ñi lần vào ăn.
Mấy người canh trông thấy cho là trứng ñã nở ra ngựa, bèn chia nhau ñóng bốn cửa lại. Bắt
ñược, lấy dây cột ngựa (nai) lại, mời lang tới, lại báo tin cho dân ñi xem lang cưỡi ngựa. Khi
lang cưỡi lên, nai ñược tháo dây, chạy thục mạng. Lang bị cây va phải ngã chết. Thấy xác
lang, dân tưởng lang mệt, nên bảo nhau im lặng ñể lang ngủ. Canh mãi không thấy lang dậy,
lại ngửi thấy mùi thối, chúng bèn ñổ cho nhau phóng uế, ñấm ñá nhau không thôi. Mãi sau,
một người ñạp phải xác lang thấy bấy nát mới biết là ñã chết. Khi chặt cây gỗ làm áo quan,
chúng muốn rằng cây ñừng ngã về phía dưới, bèn trước hãy buộc dây vào ñầu ngọn cho vài
chục người ñứng trên dốc núi kéo lại. Không ngờ cây không chịu ngã theo ý muốn mà lôi cả
bọn theo về phía dưới. Những người ñứng xem reo lên: - "Kìa, có mấy thằng biết bay!"
1
.
1
Theo Thanh Nghệ Tĩnh tân văn (1930). Riêng về truyện Trứng ngựa, có một số dị bản như
sau: trước hết là một truyện khôi hài của Ba-tư (Iran) mà các nhân vật trong ñó ñều ngốc: Tám
cuộc phiêu lưu của tôn sư (gu-ru) Pa-ra-mác-tha có ñoạn nói ñến việc mua trứng ngựa... Hai
ñồ ñệ mua ñược trứng (kỳ thực ñó là quả bí da xám), một người kính cẩn ñội trứng lên ñầu,
còn người kia ñi trước chỉ ñường. Bỗng ñụng phải một cành cây nhô ra giữa ñường, bí rơi
xuống nát thành mảnh văng vào bụi rậm. Một con thỏ xám kiếm ăn gần ñấy giật mình bỏ
chạy. Hai người reo lên: - "Ngựa ñây rồi". Bèn chia nhau chạy tìm bắt, nhưng áo quần toạc hết
mà không ñược gì. Về nhà họ kể lại với tôn sư: - "Chúng tôi chưa bao giờ thấy một con ngựa
bé mà nhanh nhẹn như vậy, vừa ra khỏi trứng ñã chạy biến". Tôn sư an ủi: - "Mất tiền mua kể
cũng ñáng tiếc, nhưng ngựa chạy nhanh như thế, ta cũng sợ. Sau này kiếm con nào già già chứ
ngựa non ta sợ lắm". (tạp chí Muy-dê-ông tập VII, 1889)
Truyện Trứng ngựa của người Pháp vùng Lo-ren (Lorraine): Một chàng ngốc ñi chợ thấy
những quả bí, hỏi là cái gì. - "Trứng ngựa", người kia ñáp. - "Làm sao ñể thành ngựa?". -
"Cho một bà già ấp trong sáu tuần". Hắn nghĩ: - "Ta có bà mẹ vợ, nhân trứng ngựa rẻ, mua về
cho bà ấy ấp". Bèn mua một trứng về bắt bà nhạc ấp. Ấp sáu tuần không thấy gì. Lại ấp bốn
tuần nữa, cũng thế. Hắn nói: - "Hoặc là ấp tồi, hoặc là trứng ung". Bèn quẳng vào bụi. Bất ñồ
có một con thỏ trong bụi chạy vụt ra.- "A, ngựa của ta!". Nhưng hắn tìm hết hơi mà không
thấy (A-ñam (Adam): Tiếng ñịa phương Lo-ren).
Một truyện Trò ñùa và lừa gạt của người vùng Thượng Brơ-ta-nhơ (Haute Bretagne). Một
gã ở Blét-xa-la thấy có những quả bí trong một cái trại - "Cái gì ñây?", hắn hỏi. Người ta ñáp:
- "Trứng lừa". - "Ấp có nở ra con không?". - "Sao lại không" - "Bán cho tôi một trứng". Đưa
về, hắn giục vợ ấp. Mười lăm ngày qua không thấy gì, chồng lại thay vợ ấp thêm tám ngày
nữa. Thấy không kết quả, hắn ném trứng vào bụi. Một con thỏ ñang ăn ở gần ñấy vụt chạy ra.
Hắn kêu lên: - "Tiếc quá. Giá ta ấp thêm ba ngày nữa có phải ñược lừa con rồi không. Nó ñã
