685
Vụ án nhờ thế ñược tỏ. Vua sai ñốt xác con tinh thành than ñem vứt xuống
sông. Còn con dâu nhà phú hộ mãi ñến hơn một năm mới trừ ñược hết ñộc
1
.
KHẢO DỊ
Người Nghệ-an có truyện Tại sao gọi chuột là ông cống? là một dị bản của
truyện trên:
Ngày xưa có một nhà nọ nuôi con chuột ñực. Con chuột này sống ngoài một
trăm năm, trở thành yêu, có nhiều phép biến hóa, có thể biến thành người ñược,
nó lại thông thạo mọi việc trong nhà.
Sau ñó, chủ nhà ñỗ hương cống, ñi làm quan xa lâu ngày không về. Cũng như
truyện ở trên, ở ñây chuột hóa thành người giống ông cống như tạc, hắn nói dối
với người nhà rằng mình mới ñược phép vua về nhà nghỉ ít lâu. Vợ thấy chồng
về thì vui mừng, hai bên ăn ở với nhau hơn một năm, sinh ñược một ñứa con gái.
Một hôm, ông chồng thật về, cả nhà ñều ngạc nhiên, nhìn lại cả hai thì giống
nhau như hai giọt nước, hỏi ñến mọi việc từ kế tự cho ñến của chìm của nổi, cả
hai ñều nói rành mạch, giống nhau không sai một tý gì.
Việc lên quan. Quan hỏi dân làng xem có ai biết ñược việc riêng của nhà ấy
như thế nào thì cho khai ra. Có một người khai rằng: nhà ấy ba ñời không nuôi
mèo, chỉ nuôi một con chuột ñực giữ nhà, những con chuột khác ñều không dám
ñến cắn phá. Hỏi người nhà thì biết rằng gần ñây không thấy con chuột ấy nữa,
không biết nó ñi ñâu.
Quan bèn ñoán rằng: trong hai ông cống này tất có một người do chuột hóa ra.
Mới mời một thầy phù thủy nổi tiếng ñến. Thầy bắt một tay quyết "linh miêu",
lại dọc một ñường chú "bổ thử". Lập tức ông cống giả cùng ñứa con gái tự nhiên
biến thành chuột, vỡ mật ra mà chết. Vụ rắc rối của nhà ấy nhờ thế ñược tỏ rõ.
Ngày nay, người ta gọi chuột là "ông cống"chính là vì thế
2
.
1
. Theo Thánh Tông di thảo.
2
. Theo Bản khai những truyện dân gian. Còn theo Nguyễn Văn Ngọc thì sở dĩ người ta gọi
chuột là "ông cống" vì những năm có khoa thi, chuột thường hay vào lục lọi các quyển thi,
gặm nát hết cả, quan trường sợ bị tội nên phải kiêng cái tên "chuột" ñể nó khỏi vào quấy phá.
Không biết gọi bằng tên gì họ bèn tặng cho nó học vị cử nhân, gọi tên là "ông Cống" (Truyện
cổ nước Nam, tập II, ñã dẫn). Theo truyện Tống Trân - Cúc Hoa thì khi Cúc Hoa bị bố là ñình
trưởng ép duyên, nàng có hai con hầu mang cỗ dâng mẹ chồng và trao cho bà tám nén vàng ñể
lo ma chay khi chết. Hai ñứa bất lương không ñưa, chia nhau số vàng nhưng sau ñó bị ñàn
chuột lấy trộm vàng tha về cho Trạng. Trạng bèn phong chuột học vị hương cống:
...Trạng Nguyên cầm lấy liền tay,
Vàng kia ñích thực của rày vợ tao.
