687
Một người kêu kiện với quan về một con ma (phi) hóa thành hình dạng giống
người ấy, tranh mất vợ. Quan tòa phán rằng vợ sẽ về với người nào chui ñược
vào một cái lỗ nhỏ (có người kể là cái ống tre). Trong khi chồng thật khóc lóc thì
con ma vội vã hóa phép thu nhỏ lại chui vào. Quan có ñủ bằng cớ ñể trả người
vợ cho người chồng thật
1
.
Cả hai truyện có lẽ xuất phát từ nguồn gốc một truyện của Ấn-ñộ:
Một người Bà-la-môn rất nghèo, phải bán xới kiếm ăn ñể mẹ và vợ ở nhà.
Trong khi ñó, một hung thần hóa thành hình dạng người chồng, làm bộ trở về
nhà báo hai người ñàn bà rằng mình ñã tìm ñược cách mưu sinh.
Mấy năm sau, người Bà-la-môn thật về. Việc rắc rối cũng xảy ra như các
truyện trên và cuối cùng cũng ñưa lên vua phân xử. Vua xử cho hung thần ñược
kiện. Người Bà-la-môn thật thất vọng trở về. Qua một cánh ñồng, thấy có bầy trẻ
chăn bò ñang ñóng trò vua quan, người Bà-la-môn khóc lóc xin xét nỗi oan khổ.
Đứa trẻ làm vua giả, sau khi ñược vua thật ñồng ý cho xử vụ này, bèn ñưa ra một
cái hũ lớn bảo ai là chồng thật thì chui vào hũ. Trong khi người Bà-la-môn khóc
rống lên vì không thể nào chui vào ñược thì hung thần thu hình chui vào. Lập
tức ñứa bé bảo nút hũ lại, ném vào lửa
2
.
Việt-nam còn có một truyện xử án, có những tình tiết tương tự với các truyện
trên:
Làng Hoàng-ñồng, châu Thoát-lãng (Lạng-sơn) có người ñàn ông họ Quách
cưới vợ ở một làng khác cách nửa ngày ñường. Ngày cưới, cô dâu ngồi kiệu về.
Đến nơi, mở kiệu, người ta thấy không phải là một mà là hai cô dâu giống nhau
như tạc. Việc ñưa lên quan. Quan sai chăng thừng cao quá ñầu người, bảo ai
nhảy qua ñược là vợ họ Quách. Một người nhảy ñược ngay. Quan sai bắt chém
nhưng nó biến mất. Còn người kia không nhảy ñược ñúng là cô dâu, quan cho về
ñoàn tụ với chồng
3
.
Một truyện xử án của Trung-quốc thuộc Bao Công kỳ án, hình tượng dẫu khác
nhưng chủ ñề thì tương tự:
Ngày xưa ở Dương-châu có người học trò nghèo học giỏi là Lưu Chân. Một
lần Lưu ñi thi nhưng ñến trường thì ñã quá muộn. Chàng trọ lại ở chùa Khai
Nguyên, hết sạch cả tiền, ñành làm nghề viết thuê chữ thảo kiếm ăn. Vừa gặp
thừa tướng họ Kim trọng tài Lưu, gọi vào phủ dạy cho con cháu. Nhân ñó, Lưu
ñược trông thấy con gái thừa tướng, trong lòng mê mẩn. Hồi ấy, ở ñầm Bích-du
có con cá chép sống ñược ngàn năm thành tinh, có phép biến hóa. Một hôm, cá
biến thành người con gái, ñi chơi xa, ñến sáng không về kịp vội hiện nguyên
1
. Theo Phi-nô (Finot). Tìm hiểu về văn học Lào, BEFEO (1917).
2
. Theo Cô-xcanh (Cosquin). Nghiên cứu về cổ tích truyền thuyết.
3
. Theo Sê-ông (Chéon). Sưu tập những bài mới.
