Sau này, con gái vua Hàm-Nghi là Như-mai Công-chúa
tòng học ở Paris cho đến khi đỗ Nông-vụ kỹ sư (Ingénieur
Agronome) cũng lấy tên là « Mademoiselle d’Annam » (An-
nam tiểu-thư), có lẽ vì muốn theo gương cha.
Cái thân cô-quạnh của ông vua bị đày ải đã thành một
gia-đình nhỏ ở El Biar, được Chánh-phủ Đông-dương trợ-cấp
mỗi năm 25.000 quan.
Ngồi trên bao-lơn Địa-trung-hải vua Hàm-Nghi đã nhìn
thấy sự thất-bại của Maroc, cuộc chinh-phục Syrie và nhất là
cuộc Âu-chiến vừa qua. Những cuộc đảo lộn ấy giúp cho nhà
vua hiểu rõ cuộc hưng-vong của các quốc gia. Bị cầm tù, nhà
vua đứng hẳn ra ngoài cuộc tranh-đấu của loài người. Nhưng
dưới vẻ mặt thâm-trầm của ông già ấy, không hẳn đã không
ẩn một ý nghĩ : hy-vọng.
Vì chỉ có hy-vọng mới đủ làm sức mạnh cho sự sống.
HẾT
