lạc, tất sẽ thăng bình, trên có vua Nghiêu Thuấn dưới có dân
Nghiêu Thuấn. Huống nữa, Hoàng thượng thánh minh thần vũ,
dẹp loạn dựng nên điều chính quả thực là vua Nghiêu Thuấn vậy.
Nay ta trong tiếp thu cái hay của tam đại Nghiêu Thuấn, ngoài học
tập cái hay của các nước Đông Tây, thi hành lập hiến, thành lập
Quốc hội, thi hành chế độ tam quyền phân lập, nền chính trị
Trung Quốc ắt sẽ cường thịnh, có thể tính ngày thành công được.
Nếu lời có chỗ nghe được, xin triều đình bàn bạc thi hành, cho
đến khi hiến pháp rõ ràng, trở thành điều lệ của nghị viện, những
gì của các nước đã thành quy củ, đều có thể thu nạp mà thi hành
đặng đuổi Hán, kịp Đường, vượt Tống, qua Minh mà vươn cao há chỉ
làm cho Trung Quốc trị cường thôi sao? Mạnh Tử nói: “Không phải
đạo của Nghiêu Thuấn không dám tỏ bày”, thần ngu muội tấu lên,
không khỏi sợ hãi cúi mong thánh thượng xét soi, cẩn tấu".
Đọc xong bản sớ tấu này, Quang Tự lập tức cho triệu kiến.
Khoát học sĩ quỳ thỉnh thánh an đã xong, long nhan rạng rỡ, Quang
Tự nói:
- Bản tấu trần của khanh rất hợp ý trẫm. Khoát Phổ Thông Vũ
nói:
- Nô tài khảo sát chính trị các nước, một loại là quân chủ lập
hiến, cái quân chủ lập hiến này là tiến hóa dần dần từ chuyên
chính văn minh như nước Đức ở châu Âu có thể coi là mẫu mực; một
loại là cộng hòa hư quân, quân chủ chỉ nhận tiền lương hàng năm là
bao nhiêu đó còn mọi nhiệm vụ, chức ti thưởng công tế lễ, tất cả
công việc hành chính ngoại giao, đều do thủ tướng nội các phụ trách.
Quang Tự nói:
- Như thế ông vua hóa ra chỉ là thứ dựng hờ lên sao?
Khoát học sĩ đáp:
