PHỤ LỤC
1. DI-BIỂU CỦA HOÀNG-DIỆU
« Trần-tình biểu »
« Tôi, học-vấn thô-sơ, ủy-dụng rất lớn. Được giao-giữ một phương đất
nước, gặp phải khi bờ-cõi chưa yên. Một kiếp thư-sinh, chưa từng quen lo
biên-sự ; mười năm thương-ước, thế nào tin được địch-tâm.
« Tôi từ khi chịu mệnh đến nay, đã được ba năm. Huấn-luyện giáp-
binh, sửa-sang thành trại. Ấy chẳng những lo-toan củng-cố bờ-cõi, mà cũng
là phòng-bị lòng chúng sài-lang.
« Nào ngờ : tổ chim vừa rào, lòng thú gây biến. Tháng hai năm nay,
bốn hỏa-thuyền Phú (Pháp) về tụ-tập, các đồn binh chúng thêm nhiều quân.
Quân kia xa lại, lòng dân nôn-nao.
« Tôi trộm nghĩ rằng Hà-thành là đất cuống họng của Bắc-kỳ, lại là khu
yếu-hại của bản-quốc. Nếu một ngày tan-tành như đất lở, thì các tỉnh lần-
lượt mất như ngói bong. Tôi lấy làm lo. Khẩn-tư các hạt, tâu lên Triều-đình.
Xin cho thêm binh, may sớm kịp việc.
« Thế mà chiếu-thư mấy lần ban xuống, quở tôi việc đem quân dọa-
dẫm, bắt tôi tội chế-ngữ thất-thời. Kính đọc lời dạy, thấy rất nghiêm-khắc.
Quan dân thất-vọng, tiến thoái lưỡng nan.
« Rất hay rằng tự-quyết không tài, há giữ nghĩa đại-phu ra cõi ; đành tự
lấy dạy răn làm sợ, từng kính lòng cổ-nhân thờ vua. Hằng ngày, với một hai
đồng-liêu bàn-nghị. Kẻ thì bảo nên mở cửa, cho nó mặc ra vào ; kẻ thì bàn
hãy triệt binh, để nó thôi nghi-kỵ. Những việc như thế, thì dẫu phải tan
xương nát thịt, tôi không nỡ lòng làm.
« Thu-xếp chưa quyết, nó đã bội hòa. Ngày mồng bảy tháng này, trước
hạ chiến-thư, ngày sau đánh gấp
. Quân giặc leo như đàn kiến, súng giặc
nổ như sấm ran. Ngoài phố cháy lan, trong thành khí mất. Mà tôi, gượng
