1058
Việt-nam còn có một dị bản truyện Quân tử ruồi. Ở ñây con vật ñóng vai kẻ
giúp ñỡ là một mình ruồi chứ không có chuột và cáo.
Một anh chàng có học thường tự xưng là Quân tử, ñặc biệt ñối ñãi với ruồi thì
rất tử tế, chẳng những không ñánh con nào mà còn thường mời chúng ăn uống.
Bấy giờ vua kén phò mã. Quân tử và những người khác cùng dự. Vua cho làm
một cung chín gian, gian nào gian ấy cửa ñóng then cài, ra lệnh chỉ cho vào từng
người một, ai mở ñúng gian có công chúa thì ñược gả. Những người vào trước
mở lầm cửa ñều bị ñánh ñòn, ñuổi ra. Quân tử bối rối, mới khẩn ruồi:
- "Bấy lâu tôi ñãi các bác tử tế, nay có việc nhờ các bác giúp cho. Nếu thấy
công chúa ở buồng nào thì bay ñến cho biết". Đáp: - "Được, chúng tôi sẽ báo
tin". Nhờ vậy mà Quân tử chỉ gian thứ ba, mở ra quả ñúng. Vua chưa nghe, lại
sai bày chín cỗ yến như nhau viết tên Quân tử ñặt dưới một mâm, bảo tìm ñúng
mới gả. Lại khấn ruồi, và ruồi lại ra sức giúp. Quân tử chỉ vào cỗ thứ năm lật
mâm quả ñúng. Vua y ước cho tổ chức lễ cưới. Người ta gọi là "Quân tử ruồi"
1
.
Dân tộc Mèo ở Việt-bắc có truyện Người em tài giỏi là một dị bản của các
truyện trên nhưng ñã kết hợp với một vài mô- tip khác, ví dụ mâu thuẫn giữa anh
và em giống truyện Run và Rai (Khảo dị truyện số 13, tập I), v.v... Sơ lược như
sau:
Một người anh ñối xử với em ruột còn bé quá tệ, thậm chí em phải ăn rận trừ
bữa. Một hôm bắt ñược con rận lớn bằng hộp thuốc, em dùng nó ñánh cuộc với
những người mà em gặp, luôn luôn thắng lợi, nhờ vậy mà ñược nuôi sống qua
ngày. Nhưng một hôm, một người ñục cối xay ñã ñánh chết con rận, em bắt hắn
phải ñền một con cáo ở núi ñá ñen. Nhờ có cáo, em lại ñược người ta cho ăn,
cho tiền, vì con cáo này biết hát. Thấy em mình làm ra tiền, người anh bèn bắt
lấy con cáo; gặp ai hắn cũng ñánh cuộc rằng nếu cáo nói ñược tiếng người thì
ñối phương mất tiền, nếu không biết nói thì mình ăn phân. Nhưng khi giục cáo
hát thì nó ñứng im. Thua cuộc, người anh tức mình giết con cáo. Chỗ cáo bị giết
mọc lên một cây hai cành: một cành làm rơi tiền, một cành rơi thịt. Người anh
lại ñến chiếm lấy cây quý, nhưng cây chỉ làm rơi phân và nước ñái lên ñầu. Hắn
chặt cây. Người em mang một khúc về ñẽo thành máng lợn ăn. Lợn ăn ở máng
ấy béo phổng lên trông thấy, nhưng khi máng vào tay người anh thì lợn lại gầy
rạc. Hắn bổ máng làm củi ñun. Em nhặt một mảnh về làm lược, càng chải ñầu
tóc càng dài mượt, còn khi lược vào tay người anh thì chải ñến ñâu tóc rụng ñến
ñấy. Đến lượt lược bị ném vào lửa, người nhặt một mảnh sót về vót làm lưỡi
câu, hễ câu là ñược cá, bán nhiều tiền. Người anh câu ñược toàn rắn. Người em
ñi tìm lưỡi câu do rắn tha ñi. Đến ñây truyện mới xích gần với truyện của ta:
Dọc ñường bắt ñược một con cua, anh toan nướng ăn. Cua xin tha vì mình còn
1
Theo Nguyễn Văn Ngọc. Truyện cổ nước Nam, A - Người ta.
