1154
Xin thú thực rằng, tuy cũng say mê nghiên cứu phôn-clo, và cũng ñã có dịp
ñược cái duyên là bạn vong niên của tác giả mà tôi luôn luôn xem là người Anh,
người Thầy, nhưng lại không chọn ñịa bàn cổ tích làm miếng ñất chuyên sâu,
nên ở góc ñộ này, tôi chỉ có thể góp thêm một vài cảm tưởng. Tôi nghĩ ñến
phương pháp tiếp cận của Nguyễn Đổng Chi trong bối cảnh chung về việc sưu
lầm cổ tích. Không nói ñến những Việt ñiện u linh, Lĩnh nam chích quái,
Thính văn dị lục hay Kiến văn lục (và nhiều bộ sách khác nữa) là những tác
phẩm ra ñời trong hoàn cảnh xã hội trước, những cuốn sưu tầm cổ tích (hay
truyện cổ) từ khi chúng ta tiếp xúc với văn hóa phương Tây, kể cả một số nhà trí
thức nước ngoài có sống ở Việt-nam nữa, rõ ràng chỉ thiên về tạp trở
(miscellanées) hoặc về hợp tuyển (chrestomathie). Việc sưu tầm của họ chứng
minh ñược nhiệt tình hoặc sự quan tâm, nhiều hơn là ở ý ñồ nghiên cứu. Tôi nói
về mặt lịch sử, Nguyễn Đổng Chi có cái mới là ở ñó (rất tiếc là ở nhiều cuốn sưu
tầm cổ tích gần ñây nhất, vẫn chưa thể hiện ñược cái mới này). Tôi nhớ lại ngày
ñầu tiên, ñược Anh tặng tập I bộ Kho tàng, tôi hỏi anh có phải anh có ý ñồ làm
một bộ sách như của anh em Grim (Grimm) hay không. Anh ñã cười không nói.
Anh không nói, nhưng ý ñồ khoa học thì rất rõ ràng.
Tất nhiên cũng phải thừa nhận một thực tế là, trong thời gian khá lâu, trước
và sau 1945, có lẽ ở nước ta chưa mấy ai nghĩ rằng nghiên cứu cổ tích là một ñề
tài khoa học.
Một số người ñược học trong các trường ñại học Pháp (ở Paris chứ không
phải ở Hà-nội) chọn ñề tài khác, chỉ có Nguyễn Văn Huyên mới ñi vào ca dao.
Cho nên vấn ñề khoa học như việc nghiên cứu so sánh cổ tích là ñiều ta chưa
quen lắm. Cuốn Sơ bộ tìm hiểu những vấn ñề của truyện cổ tích qua truyện
Tấm Cám của Đinh Gia Khánh mãi ñến 1968 mới ra ñời. Trước ñó, năm 1963,
khi soạn cuốn Truyện Từ Thức, tôi ñã nêu những ý kiến khác biệt giữa hai
quan niệm của Cô-xcanh (E. Cosquin) học giả Pháp và Lăng (Andrew Lang)
học giả Anh, nhưng khi sách ñược phê bình, không ai hưởng ứng ñiều này.
Những tập ñầu của bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam của Nguyễn Đổng
Chi (từ 1957) tuy không dấy lên cuộc trao ñổi gì, nhưng thực sự ñã có tác dụng
gợi ý cho một cách nhìn cổ tích Việt-nam bởi phần phiến diện, dân tộc học hẹp
hòi. Gần ñây nhất, chúng ta mới làm quen ñược với các nhà nghiên cứu nước
ngoài, ñặc biệt là với lý thuyết về "típ" và "mô-típ" của học giả Liên-xô cũ Prốp
(Ia Propp) mở ra một hướng tìm tòi xuất sắc. Ở phần Khảo dị trong bộ Kho
tàng của Nguyễn Đổng Chi, tuy nhà học giả chúng ta không trực tiếp bàn ñến
vấn ñề (bộ sách của Anh có mục ñích và có chủ ñề khác), nhưng rõ ràng ta có
thể khẳng ñịnh sự hơn hẳn của bộ sách so với ñương thời (trong nước ta và cả
nhiều nước ngoài sưu tập cổ tích Việt-nam. Các truyện cổ tích Việt-nam ñều có
thể ñem ra so sánh sự tương ñồng hoặc khác biệt giữa các típ hoặc mô-típ. Xét
ñịa danh xuất xứ của các truyện ấy (dân tộc hay quốc gia), có thể tiến ñến vẽ
