1155
con ñường ñi của các truyện ñể thấy rõ mối giao lưu văn hóa cổ kim, Đông Tây.
Đó là cách tiếp cận khoa học mà ở ta, trước Nguyễn Đổng Chi (cả không ít
người sau Anh nữa) chưa mấy ai nghĩ ñến. Thêm một ý nhỏ trong việc lần theo
sợi dây tương ñồng này, tôi còn cảm thấy có một sự lướt qua ở nhiều người ñọc.
Khi làm Khảo dị, Nguyễn Đổng Chi thường chú ý tìm những dị bản trong các
tộc người Việt-nam và ở châu Á, nhất là Đông-nam Á. Một thí dụ: Truyện Thạch
Sanh (tập II) có 10 dị bản, thì 2 ở Việt-nam. 1 ở Pháp, còn nữa ở Ấn-ñộ và
Trung Á. Tôi không tin rằng cách khảo dị như thế lại không ẩn một khuynh
hướng gì.
Vấn ñề phân loại cổ tích Việt-nam cũng là vấn ñề khoa học có thể nghĩ ñến khi
ñọc sách của Nguyễn Đổng Chi. Mặc dầu tác giả ñã tự khiêm tốn nói rằng chưa
làm việc này, chỉ mới gộp lại thành từng mục (grouper) chứ không phải là chia
loại (classifier). Tôi ñồng ý như vậy, nhưng vẫn nghĩ ñến tình hình chung của
việc nghiên cứu truyện cổ. Vào những năm 30, 40 của thế kỷ này, có nhiều
người ñã nghĩ ñến việc phân loại. Chia loại lớn thì có những cổ tích thần kỳ, cổ
tích thế sự. Chia loại nhỏ thì phân ra cổ tích diễm tình, cổ tích lịch sử, v.v...
(còn nhiều nữa). Đã có những ý kiến phê bình tính cách hình thức, hoặc sự ngộ
nhận, sự xô bồ trong việc phân loại này. Bộ Kho tàng của Nguyễn Đổng Chi ñã
không rơi vào sự lúng túng ñó trong khi xếp thành các mục. Mười mục trong bộ
sách này ñược trình bày theo các thứ tự:
1 Nguồn gốc sự vật
2. Sự tích ñất nước Việt
3. Sự tích các câu ví
4. Thông minh, tài trí, sức khỏe
5. Sự tích anh hùng nông dân
6. Truyện phân xử
7. Truyện thần tiên, ma quỷ, phù phép
8. Đền ơn trả oán
9. Tình bạn, tình yêu, nghĩa vụ
10. Truyện vui tươi dí dỏm
Tôi nghĩ rằng, có hai ñiểm ñang ñược lưu ý trong cách xếp mục (chưa nói
phân loại) này. Những cốt truyện ñược gộp vào một mục, ñối chiếu với những
mục khác, như có ý ñồ lần theo hướng ñi của cổ tích trong tiến trình chuyển ñổi
hình thái dần dà của xã hội Việt-nam. Chặng ñường phát triển của loại hình tự
sự dân gian chưa ai phác ra, nhưng có lẽ sau thần thoại, sử thi (Nguyễn Đổng
Cho ñã có riêng một cuốn Lược khảo về thần thoại Việt-nam), thì các truyện
