587
Sau khi ñã lọc ra ñược các ñặc ñiểm trên của truyện cổ, tác giả ñề xuất một hệ
phân loại gồm ba loại: truyện cổ tích hoang ñường; truyện cổ tích lịch sử; và
truyện cổ tích thế sự.
Chương II của phần thứ nhất ñề cập ñến nguồn gốc truyện cổ tích, qua ñó tác
giả xem xét ñặc biệt vấn ñề sau ñây: con ñường dẫn từ thần thoại ñến truyền
thuyết và cổ tích; sự hình thành của một truyện cổ từ một sự kiện lịch sử hay
một sự kiện thế sự thông thường; cách nhìn thế giới làm nền cho vũ trụ của
truyện cổ, mà cũng là vũ trụ ñược dân chúng Việt-nam truyền thống chấp nhận
từ buổi ñầu của quá trình phát triển cho ñến hôm nay. Cách nhìn thế giới ấy có
thể ñược tóm tắt thành mấy nét như sau: linh hồn nhờ luân hồi mà bất tử, và ở
trong thân thể con người, hoặc trong các loài vật và các loài thực vật; ngoài trần
thế này ra, còn có ba thế giới khác nữa, thế giới trên Trời, thế giới dưới Nước và
Âm phủ; trần thế không chỉ là nơi cư trú của con người mà còn là nơi qua lại của
thần linh và quỷ quái bất tử; những thực thể siêu nhiên ấy tự phân thành hai loại,
tốt và xấu, mà ta cũng có thể phân biệt thành những vị thần dễ thương và ñáng
yêu và những kẻ ñáng ngờ hoặc ñáng ghét, thực thể siêu nhiên nói trên cũng biết
ñam mê, cũng có tính tốt và tính xấu, y hệt về mọi mặt với các biểu hiện của tính
tình con người.
Chương III xét ñến quá trình tiến hóa của truyện cổ Việt-nam qua các thời ñại.
Thời ñầu tiên ñược ñịnh vị sau thời thần thoại. Buổi ra ñời của truyện cổ hẳn
khớp với thời kỳ Bắc thuộc tiếp sau thời kỳ chế ñộ bộ lạc của người Tiền Việt-
nam: các anh hùng và lực sĩ ñược lý tưởng hóa, thần linh hóa, từ ñó mà ra ñời
những huyền tích có tác dụng an ủi dân chúng bị cầm trong vòng nô lệ, nuôi
dưỡng ý muốn thoát ly và chiến thắng của họ. Thời thứ hai khớp với thời kỳ chế
ñộ phong kiến ñộc lập: trong thời kỳ này, cổ tích và truyền thuyết sinh sôi nảy
nở, một mặt thì phản ánh ñời sống của người nông dân, các quan niệm của họ về
số kiếp, cuộc sống và thế giới, mặt khác lại nói lên ñạo lý, sức mạnh và trí thông
minh của một số nhân vật dân gian ñại diện cho thiên tài của dân tộc. Truyện cổ
chịu ảnh hưởng của những tôn giáo chính thức ñược du nhập từ bên ngoài (Phật
giáo, Đạo giáo): những nhân vật ñược dàn dựng không còn giữ ñược tính cách
bột phát, tự sinh, vô tâm hay xấc xược của các nhân vật thần thoại nữa. Nhưng
nghệ thuật văn chương in dấu lên các cổ tích và truyền thuyết ấy lại cao hơn
nghệ thuật của thần thoại. Diễn biến và các tình tiết của tích truyện ñược nối liền
lại một cách logic hơn, tâm lý của các nhân vật trở nên phức tạp hơn, ñược ñiều
hòa một cách tinh tế hơn, cho phù hợp hơn với các truyền thống nhân bản của
con người văn minh. Dưới các triều Lê và Nguyễn, truyện cổ tích chịu ảnh
hưởng của Nho giáo, nhất là trên bình diện luân lý. Sau khi ñã phát triển ñến
ñỉnh cao qua các giai ñoạn quân chủ, truyện cổ tích ñi dần ñến tình trạng sa sút:
qua các thế kỷ cuối cùng ñó, nó bị cạnh tranh do bước phát triển của một nền
văn chương dân gian và bác học, với vô vàn truyện dài, truyện ngắn và kịch bản,
