586
Trước phần thứ hai của tác phẩm, phần chứa văn bản các truyện xưa mà ta vừa
phân tích một cách tóm tắt, cả văn phong, việc sưu khảo tư liệu và cách giới
thiệu, còn có một phần mở ñầu quan trọng mang tên Nghiên cứu truyện cổ tích
nói chung và truyện cổ tích Việt-nam, trong ñó số trang dành cho các nhận xét lý
thuyết và tổng quát là rất kiềm chế, nếu ta so chúng với những nhận xét ñặc thù
về bản chất, nguồn gốc và quá trình phát triển của truyện cổ tích Việt-nam (1,
tr.7 - 64).
Chương I luận về bản chất truyện cổ tích. Ở ñây tác giả lần lượt ñề cập ñến các
vấn ñề sau: phê phán các hệ phân loại ñã ñược ñề xuất về truyện cổ Việt-nam
trước khi công trình của ông ra ñời; phân biệt truyện cổ tích với các thể loại văn
chương Việt-nam khác, cả truyền miệng và viết; trình bày một hệ phân loại mới
và nêu bật lên những ñặc tính của thể loại văn chương này. Trước khi nêu rõ sự
khác biệt có lúc vô cùng phức tạp giữa cổ tích và truyền thuyết (trong ñó có
truyền thuyết lịch sử), ngụ ngôn, truyện khôi hài, truyện tiếu lâm, truyện thời sự,
tiểu thuyết và lịch sử, tác giả ñã gạt ra một bên những hệ phân loại từng ñược ñề
xuất trước ñấy, chừng nào các hệ ñó không hề tính ñến những tiêu chuẩn logic,
những tiêu chuẩn ta phải tìm ngay trong bản chất của truyện cổ. Theo ông, sau
ñây là những ñặc ñiểm quan trọng nhất: 1. Tính chất cổ của các sự việc ñược kể
ra, những nét cổ kính gán cho các nhân vật, cho môi trường trong ñó họ hoạt
ñộng, nói tóm lại, một hình ảnh càng lùi xa về quá khứ càng tốt, hình ảnh quen
thuộc với dân chúng vì cõi vô thức của họ ñã thấm nhuần nó rồi; 2. Tính chất
dân gian của các sự kiện ñược kể ra, mà phù hợp với thiên tài của tộc người
Việt-nam; các sự kiện ấy không ñược bao gồm những yếu tố ngoại lai so với tâm
lý dân gian, những gì thoát ra khỏi cách nhìn thế giới mà dân chúng ñã chấp
nhận qua truyền thống. Vả chăng, truyện cổ là một tác phẩm tập thể phản ánh
vùng ñất bản ñịa, những tập quán và phong tục của dân chúng: Nguyễn Đổng
Chi ñã nhấn mạnh "dân tộc tính" của các truyện cổ; 3. Tính chất nghệ thuật và ý
nghĩa "triết lý" của truyện cổ: chỉ có thể xem là truyện cổ những tích bao hàm
một hiềm hứng thú ñối với người nghe hay người ñọc, một ý nghĩa có liên quan
ñến cuộc sống con người, một lời kết, một ý niệm, dù là tư tưởng tiềm tàng hay
ñược biểu hiện rõ rệt, nhưng bao giờ cũng có ý nghĩa. Ngoài nội dung tư tưởng
ra, truyện cổ còn phải ñáp ứng một ñòi hỏi về thẩm mỹ văn học, phải là các tích
chứa ñựng những tình tiết hợp thành một chuỗi diễn biến có mở ñầu, có phát
triển, có mở nút ñể ñi ñến một kết luận mà người ta ñã ñoán trước (hoặc bất ngờ,
nhưng cũng hợp với sự thực, và làm mãn nguyện ñược trí tưởng tượng của
người nghe), ñã thế lại mang một tâm lý khiến cho các nhân vật hoạt ñộng trong
những ranh giới phải chăng của lòng trắc ẩn, của nỗi kinh hoàng, của thái ñộ
không tán thành hay của lòng khâm phục. Như vậy, một truyện cổ phải là một
văn phẩm tương ñối ñược tinh luyện với một tài năng nào ñó.
