641
những nhân vật có tài lạ
1
- trong quá trình di chuyển giữa các dân tộc khác nhau.
Nói chung, so sánh các truyện lưu hành ở các dân tộc thì ñều có những nét tương
ñồng, nhưng mỗi nhóm dị bản thường có một kết cục riêng, có nghĩa là cách xử
lý cũng như cách ñánh giá công lao của các nhân vật có tài trong truyện, ở mỗi
dân tộc cũng có những sắc thái riêng biệt. Chúng tôi chỉ kể ra ñây một số truyện:
Truyện của người Khơ-me (Khmer), của người Lào giống với truyện của ta
hơn cả, nhất là về kết cục:
Có bốn anh chàng hăm hở ñến thành phố Tắc-xi-la ñể học nghề. Một người
học về thiên văn bói toán, một người học cách dùng vũ khí, một người học bơi
lặn, một người học nghề cứu chữa thiên hạ. Thành tài, họ trở về quê, dọc ñường
nghỉ ở bãi biển. Sáng hôm sau, chàng học thiên văn cho biết có công chúa con
vua Pê-a-rê-an-xây bị chim ñại bàng tha ñi, sắp bay qua ñây. Cũng như truyện
của ta, ba chàng kia lần lượt góp phần cứu công chúa, và sau ñó cả bốn ñều tranh
lấy nàng làm vợ. Quan không xử ñược, ñưa lên Bồ-tát, Bồ-tát xử cho người biết
thiên văn là thầy của công chúa vì anh dạy cho ba người kia hướng tìm người bị
nạn; người bắn nỏ là cha vì anh có công bảo vệ công chúa; người chữa sống lại
là mẹ vì anh giành lại cho công chúa cuộc sống; người nhảy xuống biển ôm
công chúa vào lòng mới là chồng. Nhưng lấy nhau rồi, hai vợ chồng phải ghi
nhớ công ơn của những người kia.
2
Truyện của người Thái Lan là một câu ñố do một hoàng tử ñưa ra, trong ñó kể
câu chuyện bốn người là bà-la-môn cứu một cô gái (ñại thể cũng hơi giống
truyện trên). Sau ñó hoàng tử ñố: "Ai ñáng lấy cô gái hơn cả?".
Một người bạn của công chúa ứng vào ống nhổ trả lời: - "Lấy người chữa cho
cô gái sống lại". Công chúa ñá cái ống nhổ một ñá và cãi lại rằng: - "Lấy người
lặn vì nó ôm cô gái vào tay".
Một truyện của người Bê-lút-sít-xtăng (Baloutchistan) (dân tộc ở phía Đông I-
răng (Iran)) cũng có kết thúc tương tự với các truyện trên, tức là giống ở quan
niệm ñạo ñức của người phân xử:
Có ba chàng trai trẻ (không phải hoàng tử) mồ côi cha ở với cậu, người cậu ñặt
ñiều kiện cho họ nếu ai ñi chơi xa tìm ñược vật quý và lạ thì sẽ gả con gái cho.
Ba vật quý mà ba người mua ñược là: một vật hình quả cầu có thể tiết ra nước,
nước ấy có thể làm cho người chết sống lại, một cái giường biết bay và một cái
gương có thể nhìn xa hàng vạn dặm. Trên ñường về, chàng trai làm chủ cái
gương chợt nhìn thấy con gái của cậu ñã chết, lúc ấy người ta ñang khâm liệm
1
Trong Tạp chí dân tộc học và truyền thống dân gian, các tập I, II (1920 -21).
Một số truyện kể dưới ñây ñều trích nhặt từ tạp chí này.
2
Theo Tập san của hội nghiên cứu Đông Dương (BSEI, 1886); Hoàng Lâm, Xu-van-thon.
Truyện dân gian Lào; Lê Trọng Khánh...Truyện dân gian Cam-pu-chia.
