703
Ở ñây chúng tôi dựa vào lời kể của nhân dân, không có thơ từ xướng họa giữa
hai nhân vật, không có việc hai thị nữ ñi theo Giáng Kiều, cũng không có việc
Giáng Kiều khuyên chồng học ñạo tiên. Việc Tú Uyên xé rách tranh cũng do
nhân dân kể, không có trong các sách trên.
Loại mô-típ người bí mật hiện ra từ một vật nào ñó, quét dọn nhà, làm cơm
canh sẵn rồi lại thu hình chui vào, nhiều truyện cổ tích của ta và của các dân tộc
ñều có, tuy rằng có biến dạng nhiều hay ít. Trong truyện Tấm Cám (số 154, tập
IV), Tấm từ trong quả thị bí mật ra dọn cơm cho bà già, truyện Lấy chồng dê,
truyện Sọ Dừa (số 128, tập III), Người lấy cóc (số 126, tập III) cũng gần như
vậy.
Trong Sưu thần ký có truyện Nàng tiên trong vỏ ốc:
Một người nghèo khổ sống một thân một mình, thường khẩn Long Vương ñể
ñược số phận khá hơn. Một hôm, nhặt ñược một vỏ ốc rất ñẹp. Như truyện trên,
cô gái trong vỏ ốc cũng bí mật chui ra nấu ăn quét dọn cho anh khi anh vắng
mặt. Cho ñến một hôm, anh về ñột ngột bắt gặp, nàng nói mình là con gái Long
vương vâng lệnh cha lên giúp ñỡ. Rồi nàng biến mất. Từ ñó mỗi lần anh túng
thiếu thì thấy trong vỏ ốc có tiền. Khi anh chết, vỏ ốc cũng biến mất
1
.
Một truyện khác của Việt-nam là Sự tích cửa ô Cầu-dền, có những hình ảnh
phần nào gần gũi với truyện Tú Uyên:
Đời nhà Mạc, ở làng Kim-liên có một người học trò cha mẹ chết sớm, nhà
nghèo lắm, phải ñi dạy học kiếm ăn qua ngày.
Một hôm, ngày giỗ cha, anh trở về ngôi nhà nát của mình. Thấy không có gì
cúng, anh chỉ ngồi mà khóc. Khóc ñoạn ngủ quên. Đêm khuya anh giật mình
tỉnh dậy thì thấy trên bàn thờ ñèn hương ñầy ñủ; nhìn vào bếp thấy có một cô gái
ñẹp ñang giục ñầy tớ dọn cỗ. Anh chạy vào ôm lấy cô gái hỏi duyên cớ, cô gái
cho biết là thiên ñình thấy anh nghèo khổ mà hiếu hạnh nên sai xuống kết bạn.
Sau ñó, cô gái ở lại làm vợ anh. Được tám năm, cô gái hết hạn về trời. Thấy
anh kêu khóc, cô bảo: số anh còn sống ñến 99 tuổi, ngày ñoan ngọ sắp tới sẽ có
vợ mới, nhưng có mấy mẫu ruộng mới tậu ñược hãy trồng rau dền cho nhiều
vào.
Anh làm ñúng lời cô gái dặn. Mấy năm ñói kém, nhờ có mấy mẫu ruộng rau
dền nên anh ñã cứu giúp ñược nhiều người qua khỏi nạn ñói. Vì thế, người ta gọi
chỗ ở của anh là Cầu-dền
2
.
1
Một truyện Trung-quốc khác là Nàng tiên ốc cũng kể ñại khái như trên nhưng kết cục là anh
nghèo khổ sau khi giấu biến vỏ ốc ñã lấy ñược nàng tiên ốc làm vợ. Hai vợ chồng sống bằng
lao ñộng của mình, ñầy hạnh phúc.
2
Theo Sê-ông (Chéon), sách ñã dẫn.
