873
"Chàng ơi, nghe thiếp ñừng ñi,
Cửa nhà, cơ nghiệp thiếu gì ăn chơi" v.v...
Về mặt khảo dị, tác giả ñã dày công nghiên cứu và tìm tòi tư tiệu ở khắp mọi
nơi và khắp mọi nguồn, ñể có thể gợi ra hoặc kể tóm tắt nhiều dị bản ở trong
nước, ngoài nước, giúp ích rất nhiều cho người ñọc trong việc so sánh, ñể tìm
những nét ñại ñồng tiểu dị trong nội dung những truyện kể thuộc cùng một chủ
ñề, hoặc một chủ ñiểm trong cách kết cấu của những truyện cùng loại hình,
trong sự lặp lại hoặc phát sinh của những "mô-típ, hình tượng; mặt khác thấy
ñược những nét ñộc ñáo của truyện cổ tích Việt-nam và sự giao lưu văn hóa
giữa các nước.
Điều ñáng nói là tác giả ñã cố gắng tìm ñược nhiều dị bản ở nhiều ñịa phương
trong nước. Điều này quan trọng hơn rất nhiều so với việc so sánh dị bản ở
nước ngoài. Vì càng có ñược trong tay nhiều dị bản về một cốt truyện ñã chuyển
hóa qua nhiều nơi, nhiều vùng, thì càng có cơ sở tô ñậm tính dân gian của
truyện cổ tích, càng giúp người ñọc dễ nắm bắt ñược chủ ñề ñích thực của từng
câu chuyện. Đọc xong truyện Cứu vật vật trả ân, cứu nhân nhân trả oán (tập II),
rồi ñọc thêm dị bản Bạc hơn cầm thú ở Hà-tĩnh, và những truyện khác ở Nghệ-
an, ở phường An-phụ (Hà-nội)... chúng ta càng thấy sức sáng tạo của quần
chúng mỗi nơi mỗi vẻ, cũng như nét nhân bản rất rõ trong truyện cổ tích Việt-
nam (con người không thể không cứu ñồng loại, mặc dầu biết rõ ñồng loại là
loài khôn ngoan nhất, nên có thể trở thành "nguy hiểm" cho mình). Đọc sự tích
Tô thị vọng phu ở Lạng-sơn, sự tích ñá Vọng phu ở Bình-ñịnh và một loạt dị bản
khác ñược dẫn dắt khéo léo trong tập sách của Nguyễn Đổng Chi, ta mới biết sự
khác nhau về chủ ñề vẫn thường gặp trong một số truyện cổ tích có bề ngoài
hình như giống nhau.
Có thể nói, giá trị của Kho tàng truyện cổ tích Việt-nam tăng lên nhiều, một
phần quan trọng là nhờ sự phong phú, dồi dào của phần Khảo dị. Tuy vậy, bạn
ñọc vẫn muốn yêu cầu tác giả trong những lần tái bản sau, nâng cao hơn nữa số
lượng dị bản ở trong nước, ñể không những phù hợp với tên bộ sách là Kho tàng
truyện cổ tích Việt-nam mà chủ yếu ñáp ứng một yêu cầu khoa học thực tiễn cấp
thiết của giới nghiên cứu, và của ñông ñảo công chúng. Đó là vấn ñề: tính dị
bản của cổ tích Việt-nam, cho ñến nay vẫn chưa ñược ñặt thành vấn ñề nghiên
cứu một cách thật hệ thống. Có nhiều nhà cổ tích học ñã sưu tập ñược hàng
trăm dị bản và một cốt truyện ở nhiều nước khác nhau, nhiều dân tộc khác nhau,
như Ê-ma-nuy-en Cô-xcanh (Emmanuel Cosquin) với cốt truyện "cô gái bị bắt
ñược cứu thoát và những nhân vật có tài lạ", hoặc như Đinh Gia Khánh với loạt
truyện Tấm Cám... Song ñó là vấn ñề ñặt ra cho loại sách khảo cứu chuyên ñề.
Còn ñối với sách "kho tàng" cổ tích của một dân tộc, như Kho tàng truyện cổ
tích Việt-nam thì thiết tưởng yêu cầu ñầu tiên là làm nổi bật các dị bản của các
