978
tiền. Một hôm bị bọn cướp ñón lấy hết tiền và ñánh ñau, anh cố lê về gốc ña.
Nửa ñường không ñi nổi, nằm lại gốc sung, có ñàn khỉ tới ăn sung tưởng là
người chết, bèn bảo nhau: "Hò rì hò rạc, chôn vào hầm bạc, ñừng chôn hầm
vàng!" - "Hầm bạc gần gốc sung sợ bay mùi thối, thôi chôn hầm vàng!". Đến
hầm vàng chúng ñặt anh xuống, ñi hái sung. Anh cởi khố bọc mang về, trở nên
giàu có. A-ly mời anh tới chơi, anh bảo phải có "gấm lót ñàng, vàng lót ngõ"
mới ñến. A-ly cũng chiều làm theo. Mời anh ăn xong còn tặng vàng mang về.
A-Lan biết chuyện của em, bèn quấn nhiều khố ñến gốc sung nằm giả chết.
Nghe ñàn khỉ hát: - "Hò rì hò rạc, chôn vào hầm bạc ñừng chôn hầm vàng", hắn
vùng la lên: - "Hãy chôn vào hầm vàng!". Chúng sợ ném hắn xuống ghềnh chết
nhăn răng.
2. Có hai anh em A-rinh và A-tang. Anh thì tham và lười còn em vốn chăm
chỉ. Một hôm A-tang ñi ñến một làng khỉ giàu có. Vốn biết ăn thức ăn của khỉ
thì nổ ruột chết, nên anh ñề phòng. Anh giả tảng ăn uống no say, tối lại cho nổ
ống tre giả vờ chết, lại buộc ruột lợn giả làm nổ ruột. Khỉ ñưa ñến nơi làm phép
cho sống, có bà già vú dài cho bú. A-tang vẫn nằm im. Chúng nó khiêng ñể lên
ngọn cây, hát, lại ñưa xuống thuyền xung quanh chất áo quần, chiêng ché, gạo
bắp, lợn gà... Thuyền trôi qua chín khe mười suối, cuối cùng về ñến nhà trở nên
sung sướng.
A-rinh cũng lần mò ñến làng khỉ giả vờ chết. Bà vú dài cho bú nhưng vì sữa
hôi, hắn phun phì phì. Đàn khỉ móc ruột hắn kéo ra hai sải. Đau quá, hắn vắt ruột
lên vai cắm ñầu chạy. Khi về ñến nhà, hắn bỏ ruột vào chảo mong co lại. Mùi
khét xông lên, hắn ngã vào chảo chết hóa thành con "ñơ-reng hanh" có miếng da
ñen trên lưng
1
. (16)
Truyện của người Tày Hố vàng hố bạc, có ñoạn mở ñầu hơi khác:
Một anh chàng nghèo ñi câu cá. Một lũ khỉ ñến hỏi: - "Câu bằng mồi gì?".
"Ruột khỉ". Nghe nói thế, lũ khỉ sợ hãi bỏ chạy. Chốc sau chúng lại ñến hỏi, anh
vẫn trả lời như cũ. Cho là người này giết khỉ thật, lũ khỉ bẻ cây ñánh anh. Anh
ñau nằm vật xuống giả chết. Lũ khỉ bảo nhau: - "Chôn ñâu bây giờ? Hố vàng hố
bạc hay hố hủi?" - "Hố bạc". Nhờ vậy anh chàng trở nên giàu có. Một người
khác nghe tin cũng ñi câu cá, gặp lũ khỉ và sự việc cũng diễn ra như trên. Đến
khi nghe chúng hỏi nhau chôn ở ñâu, một con ñáp: - "Hố hủi", hắn nhỏm dậy
nói: - "Không, hố vàng kia" - "À, ra hắn còn sống". Chúng nói thế rồi quăng hắn
xuống ghềnh
2
.
1
Theo Truyện cổ Ca-tu.
2
Theo Đơ-jor-jơ (Degeorge), ñã dẫn.
