976
Nhà nọ có hai vợ chồng một nhà hái củi xích mích sinh ra cãi nhau không ai
chịu ai. Một hôm chồng bảo: "Đã không nghe nhau nữa, thì chúng ta nên ly dị,
có cái gì trong nhà chia ra cho hết, rồi mỗi người ñi mỗi ngả". Cũng như truyện
trên, người vợ tinh ranh giao ước rằng mình sẽ lấy những vật gì gọi là cấy (cấy:
cái, tiếng miền Trung) còn vật gì gọi là ñực thì phần chồng. Thành thử thúng
mủng, nồi niêu, bát ñĩa, mọi cái ñều về tay vợ. Của trong nhà sắp vơi mà chồng
thì chưa ñược chia cái gì. Tức mình, anh chàng thấy cái rựa dựng ở góc nhà, vội
chụp lấy nói: "Đây không phải là "cấy" mà là "ñực", của tao". Không mấy ai gọi
rựa là ñực, nhưng vì là ñồ dùng thiết thân nên anh chàng phải nói thế vì sợ vợ
chiếm mất. Từ ñấy, người ta cho rằng người ñàn ông ñi ñâu cũng luôn luôn
mang rựa bên mình, là do truyện này mà ra
1
.
Đồng bào Vân-kiều có truyện Vì sao có tục treo cua ñầu nương cũng là một dị
bản của truyện Hà rầm hà rạc, nhưng không có ñoạn ñầu:
Có hai anh em Tong và Tênh trồng bắp ở rẫy thường bị phá hoại. Một hôm
Tong nghĩ kế bắt cua giã nhỏ bỏ vào ống nứa ñem treo khắp nương, ñịnh bụng
làm cho khỉ sợ mùi tanh mà tránh xa. Đoạn anh lên chòi nằm. Bầy khỉ ñến thấy
mùi tanh cho là có người chết, leo lên chòi thấy có người nằm, tưởng là xác chết,
bèn gọi nhau khiêng ñi. Tong cứ nằm im ñể xem bầy khỉ làm gì, thì thấy chúng
soạn sửa ñám ma cho mình linh ñình: bắt chước người, chúng cũng mang về
những ñồ quý như thanh la, nồi ñồng... ñịnh chôn theo. Nhưng Tong ñã bất thình
lình nhổm dậy, bầy khỉ hoảng hốt bỏ chạy, anh nhặt của quý mang về.
Tênh nghe kể ñòi ñi thay. Tênh cũng làm như anh và cũng bị bầy khỉ khiêng ñi
chôn, nhưng chúng sợ người chết sống lại như lần trước, nên ném Tênh xuống
vực sâu chết. Từ ñấy khỉ cũng kệch không dám ñến những nương rẫy có treo
cua. Vì thế người ta treo cua ở nương rẫy ñể cho chúng khỏi phá
2
.
Truyện của người Cham-pa gần như là một dạng với truyện của chúng ta:
Một người trồng ñược rẫy bắp, sắp thu hoạch, anh làm chòi canh rồi tối ñến,
mang chiếu cuộn tròn nằm ngủ. Hôm ấy lũ khỉ (kra-thon) ñến ăn, thấy anh ngủ
tưởng là xác chết bèn bàn nhau chôn trước khi ăn. Một con hỏi: - "Nên chôn ở
núi sắt, núi vàng hay núi bạc?" - "Núi vàng", cả lũ ñáp rồi chúng khiêng anh ñến
ñó ñào lỗ quẳng vào, ñoạn bỏ ñi ăn, ñịnh bụng sẽ trở lại lấp ñất. Anh tỉnh dậy lấy
ñược một ôm vàng, rồi lại cuộn chiếu giả ngủ. Lũ khỉ ăn no quay lại, lại bỏ ý
ñịnh trước, khiêng trả anh về chòi.
Người anh cả thấy em làm nhà tậu ruộng bèn hỏi lý do. Hắn cũng ñến nằm ở
chòi. Nhưng khi lũ khỉ hỏi nhau chôn ở ñâu, nhiều con trả lời chọn ñâu cũng
1
Theo Ca-ñi-e (Cadière), BEFFO (1904).
2
Theo Truyện cổ dân gian các dân tộc Việt-nam, tập III, ñã dẫn.
