1003
trước. Đến ñây, truyện mở ra một hướng khác, gần giống truyện của người
Nùng: vì không xúc ñược cá, Ý Ưởi bị ñánh ñuổi, phải ñem chó chạy vào rừng,
ñêm ngủ trong túp lều lợp bằng lá chuối. Có một con hổ tới ñòi ăn thịt, và sau ñó
thương Ý Ưởi, nó ăn chó thay người, lại dặn hãy tìm ñến hốc ñá, nơi nó thường
ỉa. Sáng dậy, Ý Ưởi tìm ñến thì thấy có áo quần trang sức. Mặc xong, nàng gặp
chúa ñất "tạo" Khôn Chương (hay Khum Chương) ñi săn. Tạo thấy ñẹp ñưa về
làm vợ, sinh ñược một con trai.
Tiếp ñến là ñoạn Ý Ưởi về thăm bố cũng bị mẹ con Ý Noọng xui trèo cây bồ
quân hái quả. Đang trèo thì mụ dì chặt gốc, nàng hỏi cũng trả lời là "dì ñuổi kiến
cho con". Cây ñổ, Ý Ưởi rơi xuống ao chết. Xác bị cá rỉa hết chỉ còn miếng phổi
hóa thành chim gáy. Trong khi ñó Ý Noọng mặc quần áo của chị ñến với tạo.
Chim gáy ñến hót, tạo rút gươm hỏi: - "Có phải vợ ta thì ñậu lên gươm". Chim
ñậu, tạo ñem về nuôi trong một cái lồng ñẹp. Chim nhiếc Ý Noọng dệt vải hay
ñứt, bị Ý Noọng ném cái thoi chết, quẳng vào lửa. Một bà già ñi xin lửa thấy
chim tưởng là than, bèn cầm về, vô tình ñánh rơi vào chậu nước, chim lại hóa
thành người. Nàng ở với bà cụ dệt vải. Một hôm con tạo ñi chơi qua gầm sàn,
nàng bỗng ñánh rơi thoi, thò tay xuống nhờ nhặt. Đứa bé thấy cánh tay, nhận ra
mẹ mình bèn về mách bố. Hai vợ chồng lại sum họp (tình tiết này cũng giống
truyện Nàng Khao Nàng Đăm). Kết thúc truyện giống hầu hết các truyện ñã kể.
Và cũng giống Nàng Đăm, Ý Noọng theo lời Ý Ưởi tắm nước sôi cho ñược ñẹp,
bị chết bỏng, sau ñó xác bị làm mắm gửi về cho mẹ nó. Ăn gần hết thấy ñầu lâu
con, mụ ngã lăn ra chết
1
.
Tóm lại, các truyện của Tày, Thái Ý Ưởi Ý Noọng, Ý Ưởi Ý Ôi, Ý Đớn Ý Đăm
cũng giống với Ò Pẻn Ò Kin, Nàng Khao Nàng Đăm ñều cùng chung một cốt
truyện và chi tiết ñặc thù nổi bật trong ñó, so với loại hình Tấm Cám nói chung,
là sự có mặt của một bà mẹ hổ.
5. Ở truyện của người Mèo, Gầu Nà (gái côi) và nhiều truyện khác thì mẹ
nhân vật lại là bò.
Mẹ Gầu Nà vì gia ñình thiếu bò bèn hóa ra bò cho chồng cày ruộng. Hàng
ngày ra ñồng, bò hóa thành người, giúp ñỡ con xe lanh, bắt chấy, tối lại hóa
thành bò trở về nhà. Cho ñến khi người bố lấy vợ kế, vợ kế ghét Gầu Nà vì nàng
ñẹp hơn và se lanh giỏi hơn con riêng của mình là Gầu Rềnh. Một hôm dì hỏi vì
sao se lanh nhiều và ñẹp. Gầu Nà cũng ñáp như Côi trong truyện của người Thổ
và Tua Gia trong truyện của người Tày: - "Bò ñái thì uống, bò ỉa thì ăn, tự nhiên
lanh se hết". Nhưng Gầu Rềnh nuốt hết cứt ñái bò ñến hết nửa mà lanh vẫn se
không nên, bèn thọc tay vào ñít bò, liền bị bò lôi ñi khắp nơi ñau không tả xiết.
1
Theo Truyện cổ dân gian Việt-nam, tập I, ñã dẫn.
