1010
Một dị bản khác của Pháp: Chuông vàng. Cô gái trong truyện này lại là con
vua. Hoàng hậu ñau sắp chết bảo con chăn một con chiên trắng. Lại dặn khi bị dì
bạc ñãi thì lấy ñũa gõ vào tai phải chiên, sẽ có một bàn ăn dọn sẵn, nếu gõ vào
tai trái thì bàn ăn biến ñi. Mụ dì cũng sai con gái ñi dò. Cô gái bắt chấy cho nó
nên nó ngủ quên, nhưng lần sau nó giả ngủ, thấy hết mọi việc. Mụ dì bèn giả ốm
ñòi ăn thịt chiên. Trước khi chết, chiên bảo nhặt xương chôn dưới cây lê, cành
nó sẽ mọc chuông vàng, luôn luôn rung thành tiếng nếu tắt ñi là có ñiềm chẳng
lành. Cũng có ông vua ñi qua trông thấy cây có chuông ñẹp bảo ai hái ñược sẽ
lấy làm vợ. Con gái mụ dì ghẻ trèo, mẹ ở dước ñẩy lên, nhưng càng trèo cây
càng cao, không hái nổi. - "Còn cô nào nữa không?", vua hỏi. - "Có, nhưng nó
chỉ chăn chiên là giỏi". Vua cố gắng chờ. Cô gái về bảo cây cúi xuống cho cô
hái rồi bỏ vào tạp dề cho vua. Vua bèn lấy làm vợ. Ít lâu sau, vua ñi ñánh trận,
hoàng hậu ñang ñau, vua bảo mụ dì chăm sóc. Mụ ném cô xuống sông rồi cho
con thay. Chuông từ ñấy không kêu nữa. Không nghe tiếng chuông, vua nhớ ñến
lời vợ dặn, trở về. Đi qua sông thấy một bàn tay thò lên mặt nước. Vua kéo lên
thì ra ñó là vợ mình vẫn còn sống. Đưa vợ về vua ra lệnh treo cổ mẹ con mụ dì
ác nghiệt
1
.
Hình tượng tái sinh nhiều lần của Tấm cũng là hình tượng quen thuộc trong
nhiều truyện cổ tích của các dân tộc.
Người Xrê (Xré) (Tây Nguyên) có truyện Gơ-liu Gơ-lát (nồi lớn nồi bé):
Là hai chị em cùng cha khác mẹ cùng xinh như nhau nhưng Gơ-liu thì tính nết
hiền hậu, còn Gơ-lát thì gian ác. Ở ñây, truyện lược mất ñoạn ñầu, chỉ kể rằng
một hôm có con quạ mang một ñôi hài không phải của một trong hai cô gái mà
là của hoàng tử Chăm thả xuống một nơi cho phụ nữ ướm chân, ai vừa thì hoàng
tử lấy làm vợ. Gơ-liu ướm vừa chân, ñược ñón về cung, Gơ-lát ñược phép theo
chị. Một hôm trong lúc chồng ñi ñánh giặc, Gơ-liu bị Gơ-lát giết rồi phao tin chị
chết bệnh. Gơ-lát xin thay Gơ-liu làm vợ, hoàng tử nhận nhưng tỏ ý ghét. Ở mộ
Gơ-liu mọc lên một khóm trúc, hoàng tử cho là hồn vợ tái sinh, sai rào kín,
nhưng cây bị Gơ-lát chặt mất trong khi chồng ñi vắng. Hồn Gơ-liu lại nhập vào
con chim nhỏ lông vàng, một hôm nó thả xuống trước mặt hoàng tử một hộp
trầu. Thấy hộp trầu quen thuộc, hoàng tử cũng bảo: - "Có phải Gơ-liu thì xuống
ñây với ta". Chim bay xuống, nhưng khi hoàng tử ñi vắng, Gơ-lát bắt làm thịt.
Cũng như truyện của ta, lông chôn bên ñường hóa thành cây thị chỉ có ñộc một
quả. Một bà cụ ñi qua nghe có tiếng gọi, một hộp trầu tự nhiên rơi vào tay bà, có
tiếng gọi bảo bà ñưa ñến cho hoàng tử. Hoàng tử theo bà cụ ñến bên cây thị thì
quả thị rơi xuống như lời khấn của bà cụ, rồi sau hóa thành Gơ-liu.
1
Theo Cô-xcanh (Cosquin), sách ñã dẫn, tập I.
