1041
mặt ñòi ăn thịt. Ông già bảo: - "Đồ bội bạc, mày nhất ñịnh lấy oán trả ân ư?" -
"Chính vì mày làm tao suýt chết ngạt nên tao phải ăn thịt mày". Ông già ñòi báo
cho mình ñi tìm một người phân xử, nếu ñáng chết cũng ñành chịu. Báo ưng
thuận. Hai bên tìm ñến một cây cổ thụ, ông già kể hết mọi sự cho cây nghe và
nhờ phân xử. Cây nói: - "Con người là bạc ác bất công. Loài chúng tao giúp cho
nó nhiều công việc như làm nhà cửa, ñồ dùng, thế mà nó luôn luôn cưa chặt
chúng ta rất thê thảm. Chính nó là loài bạc ác, ăn thịt là ñúng". Ông già bảo báo:
- "Nếu không cưa chặt thì làm sao có thể làm ñồ dùng. Nó nói không nghe ñược.
Xin ñể tìm một trọng tài khác". Báo ưng thuận. Gặp một con trâu già. Trâu phán:
- "Chúng tao lọm khọm giúp việc cho người suốt ñời cho ñến chết. Thế mà khi
chết nó còn lột da xẻo thịt, thật vô ơn biết bao nhiêu. Ăn thịt nó là phải". Ông già
lại bảo báo: - "Nó ngu lắm, nếu ñã chết rồi thì dù có lột da xẻo thịt phỏng có can
gì. Người ta có nói "sự bất quá tam", xin ñể tìm một trọng tài thứ ba". Báo lại
ưng thuận. Gặp một chàng trai. Sau khi nghe cụ già kể, chàng trai hỏi: - "Sao
một cái túi bé như thế này mà báo lại có thể chui vào nổi! Hãy làm lại tao xem
thì tao mới phân xử ñược". Khi báo chui vào, chàng trai thắt miệng túi lại, dùng
gậy ñánh chết báo và nói: - "Ông cụ cứu mày mà mày lấy oán trả ân, chết là
ñáng lắm"
1
.
Đồng bào miền Nam có truyện Sự tích chuông, trống và mõ cũng cùng một
chủ ñề và hình tượng, chỉ khác ở ñây mãng xà thay cho báo:
Một nho sĩ ñi chơi cứu một con lươn lạ khỏi tay bọn chăn trâu. Thấy lươn xin
tha, nho sĩ ñem thả sông. Sau ñó ít lâu, anh hỏng thi, trở về làng; dọc ñường phải
qua một con ñò ngang. Người ta cản không cho anh ñi, nói rằng gần ñây xuất
hiện một con mãng xà khổng lồ hay làm ñắm thuyền ñể ăn thịt người. Anh ñoán
ñó là con lươn lạ mà mình thả dạo nọ. Nhưng anh lại tin rằng nó sẽ nể mình là
người cứu nó, bèn tình nguyện một mình ñi qua sông. Thuyền chèo ra giữa sông,
mãng xà nổi lên ñòi ăn thịt. Anh kể lại công ơn mình cứu nó ngày nào, nhưng
mãng xà nhất ñịnh không tha. Chàng nho sĩ ñòi tìm trọng tài. Mãng xà cũng ưng
thuận. Lần ñầu gặp trâu, trâu bảo ăn thịt là phải. Lần thứ hai gặp cá gáy cũng
thế. Sau cùng gặp một cụ già, kỳ thực ñó là ñức Phật Thế tôn hiện hình. Phật cho
gọi cả những con vật làm trọng tài vừa rồi lại, mắng sự vô ơn bạc nghĩa của
mãng xà rồi biến mãng xà thành cái chuông, con trâu thành cái trống, cá gáy
thành cái mõ
2
.
Truyện này tương ñối phổ biến ở nhiều dân tộc. Trước hết là truyện Trung-
quốc, nội dung hầu như không có gì khác truyện Không nên lấy oán trả ân của
ta ở trên.
Truyện của Lào:
1
Theo Xi-mac-ñơ (Simard), sách ñã dẫn và Trương Vĩnh Ký, sách ñã dẫn.
2
Theo Lê Văn Phát: Cổ tích và truyền thuyết ở xứ An -nam.
