1103
thủy phủ theo ông về trần. Nó không nghe và nói: - "Duyên trời ñã ñịnh rồi, còn
về làm gì nữa". Người ta lập ñền thờ thần rắn ở gầm cầu
1
.
Người Tày Lạng-sơn ven sông Kỳ-cùng thì kể như sau:
Đời Lý Nhân Tông niên hiệu Long Phù, ở bản Chúng có một thổ ty họ Bế nhà
giàu có hai ñứa con: một trai là Trần Sinh ñã có vợ và một gái là Ngọc Quyên
xinh ñẹp. Một hôm mùa xuân, anh em ñi thăm mộ, chiều về họ gặp một chàng
trai tuấn tú ñến nhà xin với người bố nghỉ trọ một ñêm. Hỏi tên họ thì ñáp: - "Tôi
thuộc họ rồng tên là Hài Sinh, ñịnh về kinh ứng thí, ñầy tớ ñã ñi trước, còn mình
vì ñường xa mệt nhọc lại phải nghỉ lại". Thổ ty bằng lòng cho nghỉ lại. Nhưng
ñêm lại. Hài Sinh ñược sự ưng thuận của Ngọc Quyên, lẻn vào buồng ân ái, từ
ñó cứ gà gáy ra ñi, nhưng ñêm thì lại mò tới. Đến ñêm thứ năm, Hài Sinh nói
mình là con vua Thủy có lệnh phải về, hẹn ñến tết ñoan ngọ sẽ gọi nàng xuống
thủy phủ. Ngọc Quyên từ ñấy có mang. Người bố biết chuyện của con, muốn
giết, nhưng bị bà mẹ can lại. Đến lúc nàng sắp sinh bố lại mài dao nhọn trực giết
vì không muốn thấy những ñứa cháu thuộc nòi thuồng luồng. Đến ngày ñoan
ngọ, Ngọc Quyên sinh ra ñược hai con rắn, một con trườn ñi thoát còn một con
bị ông chém ñứt khúc ñuôi (sau này người ta gọi là "Ông Cộc"). Gia nhân ñuổi
theo thì trời bỗng nổi cơn mưa to gió lớn, ñất chuyển ầm ầm, nứt thành lỗ cho
hai con chui vào. Ở nhà, Ngọc Quyên cũng tắt thở. Sau ñó, ông Cộc ngự trị ở
chỗ thác nước trước làng, người ta gọi là Khuổi Ngù (thác Rắn). Nay còn có ñền
thờ trên ñường từ Lạng-sơn ñi Lộc-bình.
Vùng ven sông Cầu, sông Thương thì lại kể như sau:
Ở làng Giá, xã Hướng-thượng (Thái-nguyên) xưa kia có một người ñàn bà góa
làm nghề chăn tằm. Một hôm ñang hái dâu ở bãi sông nhân khát nước lội xuống
sông uống, thấy có hai trứng lạ bèn ñem về cho gà ấp. Trứng nở ra hai con rắn:
một trắng, một ñen, ñều có mào ñỏ. Bà nuôi chúng thành quen thuộc, ñi ñâu
chúng cũng ñi theo. Nhưng hình thù chúng ngày một lớn, phải bỏ xuống giếng.
Thấy chúng vẫn trở về, cuối cùng bà phải thả ngoài vực Cả sông Cầu. Từ ñây
chúng mới chịu yên. Mỗi lần bà muốn qua sông chỉ việc gọi chúng là chúng nổi
lên cõng ñưa qua. Một hôm bà vun dâu ở bãi, chúng tìm ñến quấn quít, vô tình
1
Theo Trung Bắc tản văn (1924). Một dị bản khác lưu hành ở bản Mồng thì rắn không phải
nở từ một quả trứng lạ do ông lão bắt ñược, mà do bà lão chiêm bao thấy một ñứa bé có một
con rắn cuốn quanh người rồi biến vào bụng bà. Từ ñó bà có mang sinh một trai và một con
rắn. Rắn sau ñó cũng thả ra sông, lớn lên nó cũng cướp chị dâu làm vợ, cũng bị ông lão chém
ñứt khúc ñuôi, v.v...
