1105
Người Mường có truyền thuyết Mễ Cụt, nội dung có khác với truyện trên,
nhưng hình ảnh con rắn cụt ñuôi và bà mẹ nuôi vẫn còn rõ nét:
Có hai anh em ruột nhà kia: anh trai em gái phạm tội loạn luân, bị làng xóm
buộc phải chịu hai cuộc thử thách. Thử thách thứ nhất là vượt qua một quả ñồi
có nhiều con rết khổng lồ hay ăn thịt súc vật. Em dùng xơ kén bó kín bốn cẳng
trâu, còn anh cưỡi con trâu ấy vai vác một cái bừa, hễ thấy rết cắn chân trâu,
răng vướng vào xơ kén không gỡ ñược thì anh thả bừa xuống. Răng bừa cắm
chặt vào thân rết như ñóng ñanh rồi nhảy xuống giết chết. Thử thách thứ hai là
lội qua một con sông nhiều rắn (khú). Trong khi anh ngồi trên bờ mài dao thì có
một người xuất hiện trước mặt hỏi: - "Mài dao làm gì?". Đáp: - "Để xuống nước
giết khú". - "Dao thế nào mà dám giết?" - "Có thể chặt ñứt mọi vật". - "Có cái gì
không chặt ñược?" - "Chỉ có thân cây chuối (loóng)". Anh phải nói dối như thế
vì biết kẻ ñối diện với mình là quân do thám của xã hội nhà rắn. Khi anh bước
xuống sông thì mặt nước bỗng nổi lên rất nhiều thân cây chuối, anh lia dao chém
hết, mỗi khúc chuối hiện nguyên hình là một con rắn ñã bị giết. Xã hội nhà rắn
lần ấy bị tiêu diệt sạch, trừ một con bị ñứt ñuôi. Ẩn trong một khúc mương, rắn
ta ñau quá khóc suốt ñêm ngày. Trong vùng có một bà thầy thuốc nghe tiếng
khóc thì thương hại bèn chữa cho lành với ñiều kiện từ nay về sau không ñược
ăn thịt người nữa. Lành rồi, người ta gọi nó là thằng Cụt, gọi bà kia là mế Cụt.
Thằng Cụt vẫn còn thèm thịt người nhưng phải giữ lời hứa. Mọi người biết vậy,
nên mỗi khi lội sông, nếu nó có hỏi thì ñáp: - "Con mế Cụt ñây!" thế là rắn ta
không dám ñộng ñến. Nhưng nó cũng rất bực mình. Một hôm, người lội là con
gái thực của mế Cụt. Rắn hỏi: - "Ai ñó?". - "Con gái mế Cụt ñây!" Rắn nổi giận:
- "Mế Cụt làm gì mà lắm con thế, tao không tin". Bèn nhảy tới vồ lấy nuốt luôn.
Mế Cụt hay tin, ra sông nguyền rủa cho nó chết. Vì thế thằng Cụt chết ngay
1
.
Ở truyền thuyết của ñồng bào Tày ven sông Lô (Tuyên-quang), con rắn cũng
bị bà mẹ nuôi chém phải, nhưng với ý thức là ñể giúp con trong một cuộc giao
tranh với con rắn khác:
Một người ñàn bà góa nghèo họ Ma, xóm Mô-cuống, làng Khúc-phụ, huyện
Chiêm-hóa, thường ngày vẫn kiếm ăn bằng nghề mò tôm bắt cá. Cũng như các
truyện trên, một hôm, bà nhặt ñược một quả trứng lạ vứt bỏ mấy lần vẫn gặp lại,
bà bèn ñem về cho gà ấp. Trứng nở thành một con rắn trắng. Bà nuôi nó trong
vại. Chẳng bao lâu lớn ñầy vại, phải thả xuống vực. Rắn có thể hóa thành người
giúp bà kiếm thức ăn, bà muốn bao nhiêu tôm cá cũng có. Một lần, có một con
rắn ñen ngự trị ở một khúc sông khác ñến gây chuyện với rắn trắng. Hai bên
ñánh nhau ba ngày không phân thắng phụ. Rắn ta bèn nhờ mẹ nuôi giúp mình
bằng cách trong khi giao tranh hễ thấy con ñen nổi lên thì chém. Không may là
1
Theo Trần Từ và Bạch Đình. Cõi sống và cõi chết trong quan niệm cổ truyền của người
Mường; tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 141.
