1106
bà già không chém phải rắn ñem mà lại chém nhầm vào bụng rắn trắng. Rắn
chết, người ta ñem chôn ở cánh ñồng, gọi là mộ thần rắn Cuống
1.
Tóm lại, truyện Ông Dài ông Cộc dường như xuất phát từ một loại truyền
thuyết có ñề tài thờ rắn (hay thuồng luồng, giao long) xa xưa, trong ñó nổi bật là
hình tượng rắn ñược người nuôi và bị chém nhầm ñứt ñuôi. Truyền thuyết ấy ñã
ñược nhà văn dân gian - nếu không phải chính Nguyễn Dữ tác giả Truyền kỳ
mạn lục - tô ñiểm thành một truyện hoàn chỉnh có phần khỏe mạnh hơn các dị
bản của nó (hầu hết ñều chưa vượt khỏi dạng truyền thuyết).
Sau ñây chúng tôi trích dẫn một truyện do Bento Thiện sưu tầm vào giữa thế
kỷ XVII, từng ñược ghi bằng quốc ngữ, cũng có thể coi là một dị bản của truyện
Ông Dài ông Cộc, tuy rằng kết cục có khác hẳn. Nguyên văn như sau:
"... Xưa có một người ở bên Ngô, ở xứ Hồ-quảng, hay ñi săn chơi trên rừng.
Ngày ấy thấy một trứng bỏ giữa ñàng, thì người ấy lấy về mà ñể chơi. Ngày sau
trứng nở ra ñược cái rắn. Liền cho nó ở nhà, thì nó ñi bắt gà lợn người ta mà ăn
thịt, hết nhiều của người ta lắm, thì người ta kêu. Ông ấy liền ñem nó lên trên
rừng là nơi trứng cũ ngày xưa, mà rằng: - "Con ở ñây, chớ về nhà làm chi, con sẽ
kiếm ăn rừng này vậy". Nó liền ở ñấy, có gặp ai thì bắt ăn thịt, dù là trâu bò hay
ngựa cũng vậy. Thiên hạ sợ, chẳng có ai dám lại ñấy nữa, thì kêu cùng vua rằng:
- "Đất ấy có cái rắn dữ, chẳng có ai ñánh ñược nó". Mà vua có sai ai ñi, thì nó
cắn chết, thì chẳng còn ai dám ñi. Vua liền rao thiên hạ rằng, ai mà ñánh ñược
rắn ấy thì vua cho làm quan. Thấy vậy, người nuôi nó ngày trước liền chịu lệnh
vua mà ñi ñến nơi nó ở. Nó liền ra toan cắn ông ấy, thì ông ấy rằng: - "Con cắn
ông ru, này là ông nuôi con ngày xưa, mà con chẳng biết ông ru?" Nó liền ñến
chân ông ấy, như lạy người vậy. Ông ấy liền chém một lát, nó liền chết. Ông ấy
về tâu vua, thì vua phán cho làm quan, thì ông ấy rằng: - "Tâu vua, tôi chẳng
ñáng làm quan". Vua phán rằng: - "Mày muốn ñiều gì tao cho". Ông ấy thì rằng:
- "Tôi muốn ăn cho ñủ", thì vua cho hễ là trong xứ ấy có của gì mới thì cho ông
ấy ăn trọn ñời. Vì vua ñể cho coi ñất ấy, ñến ngày sau ông ấy chết, thì xứ ấy còn
thờ ông ấy như xưa, gọi là Chúa ñất..."
2
1
Theo Bô-ni-pha-xa (Bonifacy), ñã dẫn; và Hoàng Lương, Bản góp về vấn ñề tô-tem của
người Việt nguyên thủy, tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 5 (1959). Một số truyện Trung-quốc có
ñề tài về cuộc chiến ñấu giữa hai con rắn một trắng (rồng) một ñen (yêu tinh mới ñến) có
người giúp sức bên trắng (nhưng không nói việc cụt ñuôi). Tuy không giống truyện của ta,
nhưng có thể có ñôi chút liên quan.
2
Đỗ Quang Chính, Lịch sử chữ quốc ngữ, Sài-gòn, 1972; "Tài liệu viết tay năm 1659".
