1135
Một truyện nôm Sơ kính tân trang cũng có sử dụng tình tiết tái sinh, tuy phần
nào mờ nhạt và không nói ñến hình ảnh về bàn tay có tật:
Phạm Kim nhân một chuyến du lịch tình cờ quen biết Trương Quỳnh Thư. Đôi
bên thi từ xướng họa trải hai năm yêu ñương. Dự ñịnh kết hôn thì bỗng ngày nọ
chàng có việc phải về quê, trong khi ñó nàng bị một ñô ñốc chính quyền mới uy
thế nghiêng trời, buộc bố nàng phải gả con cho mình. Trước tình thế nghiêm
trọng, nàng chỉ biết viết thư báo tin chàng ñến, rồi ñang ñêm lén tới chỗ trọ cùng
chàng than thở. Ở ñây cũng có việc viết chữ vào lòng bàn tay: "thiếp nay tuy
(tay) có son in; "Quỳnh nương" hai chữ thì xin nhớ cùng". Trở về, nàng uống
thuốc ñộc tự tử, còn chàng thì ñau xót bỏ ñi tu. Về sau chàng lấy Thụy Châu là
người vốn do bố mẹ xưa kia "ước hẹn gương lược
'
. Nhưng trong lòng chàng vẫn
khắc khoải khôn nguôi, cho ñến khi người vợ mới ngửa bàn tay có dấu chữ ñể
chồng nhận ra ñó là hậu thân của người yêu cũ, mới hết băn khoăn. "Nàng (Thụy
Châu) nghe nói ñến chữ "Quỳnh"; nghĩ tiền duyên hẳn là mình chẳng sai. Ngửa
tay xem dấu tỏ mười; Vậy hay sinh hóa cơ trời lạ thay!"
1
.
Người Nghệ-an có truyện Cái hoa chanh (hay hoa khế) có nội dung khác hẳn,
trừ hình ảnh bàn tay nắm lại. Mặc dầu vậy nó vẫn cho phép ta xem như cùng
mô-típ với các truyện trên:
Một anh chàng cưới vợ, giữa tiệc cưới ban ñêm, có họ hàng hai bên cùng dự,
thì bỗng nhiên có giấy của nhà vua về bắt anh phải ñi lính thú ngay, không ñược
chậm trễ. Hai vợ chồng mới không biết tính sao, ñành xin phép bọn lính tráng
hương chức cho mình một lát ñể ñưa nhau ra gốc chanh (hay gốc khế) tự tình.
Đoạn chồng từ giã vợ ra ñi.
Trong những ngày chồng vắng mặt, thì người vợ ở nhà có thai. Làng xóm bắt
vạ người ñàn bà, lấy cớ chồng vừa cưới ñã phải ñi ngay, sao lại có con. Người
vợ thẹn thò không biết trả lời thế nào, ñành chịu nộp vạ. Đủ ngày tháng, sinh
ñược một ñứa con trai mặt mũi khôi ngô, nhưng bàn tay lúc nào cũng co ngón
lại, ai mở cũng không ñược. Sau năm năm hết hạn lính, người chồng trở về.
Thấy bàn tay con như thế, anh ngồi lại khẽ vuốt ra. Cũng như các truyện trên,
vuốt ñến ñâu tay cháu bé duỗi ra ñến ñó, không ngờ giữa lòng bàn tay có một cái
hoa chanh (hay hoa khế), tang chứng cho lòng trinh bạch của người vợ
2
.
1
Theo Phạm Thái. Sơ kính tân trang (Khảo thích của Lại Ngọc Cang), nhà xuất bản Văn Hóa,
Hà-nội,1960
2
Theo Bản khai sách Hữu-lập, sách Vĩnh-lại và sách Nhiêu-hợp. Truyện này cũng khá phổ
biến ở nhiều ñịa phương miền bắc.
Sau ñây, xin dẫn một truyện kể vào thời kháng chiến chống Pháp về "Một nữ du kích bí mật"
mà Trần Tiến cho biết là ñã sưu tầm ñược ở Nam-hà, ñể bạn ñọc thấy một cốt truyện như
truyện cổ tích Cái hoa chanh có sự tự phát tiến triển, chuyển hóa sang cốt truyện hiện ñại, và
vẫn vận ñộng theo quy luật của nó với tính cách là một thực thể văn học dân gian. Nói cách
khác, khi một truyện kể ñược lồng vào với cốt truyện cũ, thì truyện dù biến dạng ñến ñâu,
