1136
Người chăm-pa có truyện Con gà trắng và chiếc nhẫn ñồng, phần nào gần gũi
với mô típ của truyện Cái hoa chanh, ở chỗ trong lòng bàn tay là một ñồ vật chứ
không phải dòng chữ, nhưng tiến triển của truyện lại có nét khác biệt:
Cặp Thành Chớ và Mơ Nai vốn từ nhỏ ñược bố mẹ - nông dân nghèo khổ -
ước hẹn làm thông gia. Lớn lên, họ cùng ñến ở ñợ cho nhà phú hộ nhưng vẫn
yêu nhau thắm thiết. Để tỏ lòng chung thủy, một hôm họ làm lễ thề nguyền một
con gà trắng cúng trời và bẻ ñôi chiếc nhẫn ñồng mỗi người giữ một nửa ñể làm
vật tin. Thấy Mơ Nai ñẹp, con trai phú hộ ñịnh bắt về làm vợ lẽ, bèn ñuổi Thành
Chớ ra khỏi nhà. Thành Chớ lén ñưa Mơ Nai ñi trốn nhưng không thoát. Mơ Nai
bị ñánh ñập, sầu não rồi ốm thành bệnh mà chết. Thành Chớ lúc ấy mồ côi bố
mẹ, ñón mẹ Mơ Nai cũng bị nhà phú hộ ñuổi về - về nuôi. Nhớ người yêu, một
hôm Thành Chớ ñánh ñồng xuống âm phủ tìm. Khi gặp, họ xin ñược phép vua
âm phủ cho Mơ Nai ñược về dương gian.
Từ ñó mẹ Mơ Nai không chồng mà có thai. Trong khi ñó Thành Chớ bị quan
bắt giam vì cho là tội phạm, người mẹ Mơ Nai ñẻ ñược một ñứa con gái, càng
lớn càng xinh, nhưng có bàn tay nắm lại như các chuyện trên. Thấy nàng ñẹp,
nhiều người muốn lấy, nàng ñặt ñiều kiện bất kể là ai hễ chữa ñược tay mình thì
lấy làm chồng. Trai trong vùng thi nhau ñến nhưng không một ai mở ñược. Một
hôm, một người ăn mày từ xa xin ñến chữa. Mặc dầu bị bọn con trai dè bỉu,
người ấy vừa chạm vào tay nàng thì tự nhiên ngón tay xòe ra ñược. Trong lòng
bàn tay cô ấy lúc ấy có nửa chiếc nhẫn ñồng. Người ăn mày thấy vậy cũng rút
trong người ra nửa chiếc khác, ñem so lại thì vừa như in. Đó là Thành Chớ, bao
năm bị giam chấp lang bạt, nay mới trở về. Sau ñó hai người thành vợ chồng
1
.
Đồng bào Dao có truyện Nghĩa vợ chồng cũng là một dị bản, nhưng ở ñây có
những tình tiết lạ hơn, và ngay mô-típ chính của truyện cũng không phải là chữ
viết hay một vật gì ñó trong lòng bàn tay, mà là vết sẹo:
thay ñổi sắc thái và kết cấu như thế nào, cái cốt truyện cũ cùng với những mô-típ cơ bản nói
chung vẫn ñược giữ lại. Ở ñây, hình tượng bàn tay nắm lại và cái hoa chanh còn ñược bảo lưu
tương ñối nguyên vẹn với cả những nét thần kỳ của nó.
Một cô gái ở vùng ñịch hậu lấy chồng ñược hơn một tháng thì làng bị chiếm ñóng. Cô tham
gia du kích và tình báo trong khi chồng trốn ra vùng tự do. Để tiến hành ñiều tra hành ñộng
của giặc, cô phải chịu ñựng tủi nhục ñóng vai lẳng lơ, và lập ñược nhiều công trạng mặc dầu
bị dư luận chê bai. Một hôm cô ñược lệnh bí mật tiếp một cán bộ quân báo của ta do cấp trên
cử về tại một khu vườn chanh bỏ hoang. Không ngờ người cán bộ ñó lại là chồng của mình,
cô bèn cùng chồng qua một ñêm ân ái; từ ñó có mang, bị người làng và bố mẹ chồng phỉ nhổ.
Rồi cô sinh ñược một bé gái có bàn tay nắm chặt không mở ñược. Ít lâu sau, giữa khi làng sắp
ñược giải phóng thì cô bị một mảnh ñại bác của ñịch vô tình giết chết. Chồng về chỉ còn gặp
con, bàn tay con tự nhiên mở ra ñược, trong ñó có cái hoa chanh, chứng tích của ñêm ân ái.
Xem thêm toàn truyện trong Tạp chí văn học, số 4 (1970).
1
Theo Truyện cổ Chàm, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, Hà-nội, 1978.
