1199
Thừa dịp, anh dắt vợ bay về trần, nhưng Tiều Ca-lang ñã kịp tỉnh dậy ñuổi
theo. Ở ñây hắn bị gậy thần ñánh cho thương tích ñầy người, nhưng nhờ anh mồ
côi thương hại chữa chạy cho lành trở về. Đến nhà, bị vợ con và ñầy tớ nói
khích, hắn lại bay xuống ñòi ñánh nữa. Gậy thần lại ñược dịp nện ñau và anh
chàng mồ côi lại giúp hắn lành lặn trở về. Đến lần thứ ba, anh mồ côi ñể mặc,
Tiều Ca-lang không trở về ñược nữa, hóa thành diều hâu
1
.
Truyện của dân tộc Tày-hạy: Sự tích chị Hằng:
Phiêng Còn chăn trâu cho chúa ñất bị hổ vồ mất một con. Sợ chúa ñất giết bèn
nghe lời chim ña ña trốn vào rừng sâu. Anh phát rẫy, nhưng vì không có giống,
nên nghe lời gấu trỉa một số hạt của nó, trong ba năm chỉ ăn bằng củ nâu. Đến
năm thứ tư lúa Phiêng Còn nhiều bằng lúa chúa ñất. Anh tuốt không kịp ngồi
khóc. Có bầy chim mỏ vàng lông xanh tới tuốt giúp. Chúng cởi cánh xếp lại một
chỗ ñể dễ làm việc. Phiêng Còn trộm lấy một ñôi giấu biệt, vì vậy tuốt xong, sáu
con bay ñi, còn một con ở lại bằng lòng làm vợ anh sau khi rũ mình ba cái biến
thành cô gái ñẹp. Vợ ñẻ một con gái. Cũng như một số truyện trên, một hôm lấy
lúa ra giã, tình cờ nàng tìm thấy cánh, liền bay lên trời. Trở về không thấy vợ,
Phiêng Còn bế con tìm ñường leo lên trời. Nhưng ñược nửa ñường kiệt sức, lăn
xuống lưng chừng núi chết cả hai cha con (người ta nói dân tộc Tày-hạy thường
sống trên núi cao rừng sâu là ñể tưởng nhớ sự tích Phiêng Còn). Vợ chàng ở trên
trời nhìn xuống thấy cảnh bi thảm, thì khóc lóc không nguôi, nước mắt rơi
xuống thành mưa phùn. Những ñêm trăng sáng là vợ Phiêng Còn nhìn xuống
trần gian ñể tưởng nhớ chồng con. Hàng năm vào ñầu xuân, lũ quạ khoang
thường họp nhau ở núi ñể làm giỗ cho cha con Phiêng Còn
2
.
Một loạt dị bản sau ñây, bên cạnh hình tượng nàng tiên tắm ở giếng nước phải
lấy chàng trai ñánh cắp cặp cánh của mình làm chồng, còn có hình tượng người
biến hươu (hoặc nai) dùng sừng chỉ cho con nơi sinh cơ lập nghiệp. Điều ñáng
lưu ý là những dị bản này thường lưu truyền ở các dân tộc anh em ở miền Bắc.
Truyện của dân tộc Tày: Chàng con côi (Ý Pơ-ja):
Một người thợ săn vì giết hại nhiều hươu nai, bị Ngọc Hoàng bắt hóa dần
thành nai ñực. Người ấy từ biệt vợ con lên rừng ở. Khi con - tên là Pơ-ja (Pơ-jạ:
mồ côi) - lớn lên, một hôm nó hỏi mẹ: - "Bố con ñâu?" - "Bố con ñã hóa nai
không về ñược nữa". Anh bảo mẹ nắm cơm cho mình lên rừng tìm. Vì tuy ở với
nai, người bố vẫn ăn ñồ chín, anh tìm ñến ñống than có vùi hoa chuối, ñặt gói
cơm vào rồi trèo lên cây nấp rình. Quả nhiên anh thấy bố mình nửa người nửa
nai về ăn gói cơm có vẻ ngon lành. - "Bố ơi, con ñón bố về ở với mẹ" - "Không
về ñược ñâu", nai ñáp, "bố sắp biến hoàn toàn thành nai rồi". Do con khuyên nài
1
Theo Mai Văn Tấn, sách ñã dẫn.
2
Theo Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập IV, sách ñã dẫn.
