1201
vắng người anh thấy trên một sân nhà nọ có một chiếc cối úp, bèn ngồi lên nghỉ,
bống thấy có cái gì như kiến cắn dưới ñít. Lật cối lên xem, hóa ra có hai cô gái
vì tránh nạn mụ chằng (dà dìn) ăn thịt nên nấp vào ñây. Anh gọi mụ chằng ñến,
hai bên ñánh nhau, nhưng hễ chém ñược nhát nào thì mụ lại thè lưỡi liếm, vết
thương lại lành như cũ. Tối lại anh tìm ñến nơi ở của mụ, mới hay chỉ cần bôi
phân lợn phân chó vào lưỡi dao thì phép của mụ sẽ không còn mầu nhiệm. Anh
làm theo, liền tiêu diệt ñược mụ và mấy ñứa cháu mụ, trừ ñược mối họa cho dân.
Để tìm người anh ruột, anh ñưa hai chị em cô gái lội theo dòng nước ñục. Gặp
một con khỉ cái ñang giặt quần, anh hỏi: - "Quần này có phải của anh ta không?"
Khỉ không ñáp chỉ cười, anh rút dao chém chết. Gặp lại người anh, sau khi tâm
sự, người anh hỏi: - "Có thấy chị dâu giặt quần ngoài sông không?" - "Chẳng
thấy ai cả", em ñáp, "chỉ thấy một con khỉ, em ñã giết chết rồi". "Đó là chị dâu
mày ñó". - "Bây giờ có hai chị em, anh lấy chị, em lấy em, ta cùng làm ăn với
nhau". Người anh tuy nhận lời lấy chị, nhưng thấy vợ em ñẹp nên có ý muốn
chiếm. Một hôm hắn bảo em trèo cây hái quả, rồi chặt, cây ñổ làm em rơi xuống
hố sâu. Đoạn hắn bỏ về nói dối là em ñã chết, bắt em dâu phải lấy mình. Con
chó chín ñuôi thấy vắng chủ bèn ñi tìm, thấy chủ dưới hố sâu bèn thò ñuôi
xuống cho chủ nắm kéo lên, nhưng mỗi lần kéo là một lần ñứt ñuôi, ñứt ñến tám
lần vẫn không lên ñược. Chủ bảo chó về lấy cho mình một con dao, một cái gậy
ném xuống hố. Có dao, người em gọt một cái còi (chu uýt), khi thổi lên các
giống vật tập hợp trên miệng hố say sưa nghe. "Ai cứu ñược ta lên, ta sẽ tặng
chiếc còi này!". Nhiều con vật ñậu vào cây tre làm cho trĩu ngọn xuống hố, anh
chàng bám vào ngọn, ñược tre ñưa lên mặt ñất. Thấy giống vật cứu mình quá
ñông anh nói: - "Bây giờ ta tung còi lên, ai cướp ñược thì giữ lấy!" Một con diều
hâu cướp ñược chiếc còi. (Vì vậy ngày nay diều có giọng hót: "chu uýt chu
uýt"). Người em thay hình ñổi dạng làm người ăn xin, ñến xin ở chăn trâu cho
người anh. Một ñàn quạ ngày ngày ñến trước nhà kêu: - "Chủ ngồi ghế chủ chết,
chủ chăn trâu chủ sống". Người anh tức mình lấy tên nó ra bắn nhưng không
trúng - "Để tôi thử bắn xem!" Người em nói vậy và cầm lấy tên nỏ. Lập tức em
chĩa vào ngực anh bắn một phát, chết
1
.
Người Tày ở Cao-bằng còn có truyện Ông tiên hươu là một dị bản của truyện
vừa kể:
Xưa, ở Cao-bằng có một người tên là Vi Xuân Ngân là người có hiếu. Mẹ bị
bệnh lạ, thầy thuốc bảo chỉ có uống sữa hươu mới lành. Anh vào núi tìm hươu
không ñược, ngồi khóc, ñến ngày thứ ba bỗng gặp một ñạo sĩ ñội mũ vàng, hỏi: -
"Tại sao con khóc?" - "Vì không kiếm ñược sữa hươu về chữa bệnh cho mẹ".
"Muốn kiếm ñược sữa hươu phi hóa hươu không xong". "Chỉ mong bệnh mẹ
ñược lành, còn thân này dù hóa hươu có ngại gì". Đạo sĩ bèn ñưa cho một cái da
1
Theo Truyện cổ Việt-bắc, tập II, ñã dẫn.
