1202
hươu bảo mặc vào, rồi dặn: - "Đừng nói tiếng người, chỉ kêu "ao, ao" gọi bầy là
ñủ". Anh ñi lẫn vào bầy hươu ñể lấy ñược sữa ñưa về và bệnh mẹ anh quả lành.
Sau khi mẹ chết, anh tống tang rồi bỏ nhà ñi biệt, người nhà tưởng là ñã chết.
Một hôm con là Vi Xuân Lan vào rừng hái củi gặp một con hươu, hươu bảo: -
"Ta là cha mày ñã hóa hình về núi. Vì tình cha con nên ta cố tìm gặp ñể chỉ cho
một cách sinh nhai". Nói ñoạn húc ñầu vào gốc cây cho gãy sừng, lấy sừng trao
cho con, dặn: - "Hãy lấy dây buộc sừng rồi kéo ñi, sừng vướng vào ñâu thì ñó là
ñất làm ăn ñược và sẽ lấy ñược vợ ñẹp!" Con bèn làm theo, sừng mắc vào một
nơi, bèn ñến ñấy dựng nhà khai hoang trồng trọt. Ở ñây không phải là nàng tiên
gặt giúp, mà nàng tiên bí mật ñến nhặt cỏ rác sau mỗi lần cày bừa. Lấy làm lạ,
một hôm anh nấp trong bụi rậm, ñến chiều thấy một nàng tiên từ trên mây bay
xuống giấu cánh vào một hốc cổ thụ rồi ngồi nhặt cỏ. Anh lén lấy trộm cánh
ñem về giấu ở cót thóc. Nàng tiên cũng trở thành vợ anh rồi sinh một ñứa con.
Để dỗ con khi vắng vợ, anh thường lấy cánh tập bay cho con nín. Cho nên mỗi
lần chồng ñi vắng, vợ bế con ñi qua cót thóc thì con khóc lóc như ñòi vật gì.
Nhờ ñó vợ tìm ra ñôi cánh của mình, bèn cho con ăn no, ñặt con trong một nồi
lớn rồi vỗ cánh bay mất. Chồng về thấy con ngửa mặt lên trời mà khóc, biết là
vợ ñã bay ñi rồi. Một ñêm nọ buồn bã chong ñèn ngồi ñến khuya, bỗng nghe
ngoài sông có tiếng sột soạt, chạy ra nhìn thì hóa ra là vợ. - "Thiếp là con gái
hạc, - vợ nói, - chàng là con chúa tiên hươu, bố chàng sai thiếp xuống trần giúp
chàng, nay duyên số ñã hết, chỉ ñến ñây giúp chàng gặp bố một phen". Hai vợ
chồng bèn ngồi lên xe có bánh bằng lông. Chẳng mấy chốc ñã ñến ñộng, anh
thấy bố ngồi trên giường ñá, một bầy hươu vây quay ñộ mươi con. Vợ chồng
vào lạy chào kể chuyện hàn huyên một lúc. Ông không nói gì chỉ gật ñầu ñộ ba
bốn lần, rồi chỉ vào bình sữa hươu bảo uống. Uống xong, ông hất tay có ý bảo
ñi. Hai vợ chồng ra xe trở về. Nghe tiếng gà gáy, vợ giục chồng xuống xe rồi
bay ñi mất. Kết cục gần giống ñoạn cuối của truyện Từ Thức. Anh chàng nhìn lại
thấy phong cảnh khác xưa, mà con mình thì ñã lớn. Hỏi thì con cho biết bố mẹ
ñi vắng ñến nay ñã ba mươi năm. Ngày nay ở Cao-bằng còn có làng gọi là làng
Tiên (Tiên thôn), ruộng ở ñây gọi là ruộng hươu (lộc ñiền)
1
.
Người Dao có truyện Chiếc sừng nai và mụ Hùm, hay truyện Nhã, người săn
nai cũng là một với truyện của người Tày, chỉ có khác một vài tình tiết. Ví dụ về
lý do hóa hươu (hoặc nai) có người kể: Vì giết hại nhiều thú rừng nên người ñi
săn sau khi nuôi con khôn lớn bỏ nhà ñi sống với ñàn nai ñể khỏi lụy tới ñời con
cháu (truyện Dao quần Chẹt, Dao tiền). Hay có người kể: Người chồng thợ săn
khờ dại và nghễnh ngãng. Vợ bảo chồng kiếm mộc nhĩ, chồng nghe không rõ
tưởng là lộc nhĩ (tai hươu) bèn cố công săn ñược nhiều hươu nai, chỉ cắt lấy tai
1
Theo Lê Trọng Hàm. Minh ñô sử; Sê-ông (Chéon). Sưu tập những bài mới.
