1203
về cho vợ. Vì giết hại nhiều nai, Ngọc Hoàng bắt hóa thành nai (truyện Sán
Dìu).
Về chỗ nàng tiên ñưa chồng con lên trời, có người kể: nàng bắc cầu vồng
xuống cho con mà không cho chồng lên; có người kể nàng buông xuống một
chiếc thang bên ñỏ bên xanh dặn hai con trèo trước, rồi ñến chồng, rồi mới ñến
chó vàng. Chồng quên lời dặn, cho chó trèo thang trước mình, thấy ñít chó nhún
nhẩy, hắn không nhịn ñược cười nên ngã lộn cổ.
Về chỗ sắp ñặt cho hai con xuống trần, nàng tiên còn dặn con "phải ñến nhà
mụ Hùm mượn thanh la, chiêng, trống, tù và, ấn tín ñể về làm ma cho bố. Mụ sẽ
cho mượn nhưng khi trả, mụ lại tìm cách bắt hai con ăn thịt, vì vậy mẹ cho hai
con hai chiếc kim biết ñối ñáp". Nhờ có kim ñối ñáp thay mình, nên hai ñứa bé
trốn ñược rất xa, mụ Hùm mới biết; ñuổi theo thì ñã không kịp.
Truyện cũng có ñoạn cuối nói ñến sự chia rẽ của hai ñứa con nàng tiên, anh
làm trái lời mẹ chịu hậu quả xấu, còn em làm ñúng, giết ñược yêu tinh (ở ñây
chiếm ñược của nó cái gậy ñầu sinh, ñầu tử), cứu ñược hai cô gái, lấy một cô
làm vợ, còn cô chị (ở ñây mắt và tai của chị bị mối ăn mất) ñưa ñến gả cho anh
mình thay cho khỉ, hươu, lợn, do anh lấy làm vợ. Cuối cùng người em cũng bị
anh gạt, xô xuống hang (ở ñây là hang hổ), nhờ mưu trí và nhờ con chó nên em
thoát chết, trở về. Không có tình tiết em bắn chết anh, nhưng người anh cũng bị
chó cắn chết
1
.
Người Thái cũng có chuyện Lục Pịa (pịa: mồ côi), nội dung cũng như truyện
Ý Pơ-ja của người Tày, nhưng tình tiết có nhiều nét khác:
Một người thợ săn có vợ ốm nghén thèm món nấm tai hươu nhưng vì hết mùa
nấm, chồng ñành năn nỉ với hươu cho mình mượn tai về cho vợ ăn, hẹn ñến mùa
nấm sẽ kiếm tai khác chắp ñền. Vợ ăn rất thỏa mãn, chẳng bao lâu ñẻ ñược một
trai tức Lục Pịa. Đến hạn hươu ñòi tai, dĩ nhiên không có trả, chồng phải ở với
hươu ñể trừ nợ. Trước khi ñi, chồng dặn vợ phải chăm sóc cho con, ñến ngày
con lớn giao cho nó một bộ cung tên bảo bắn chỉ thiên, tên rơi xuống ñâu có lửa
bốc lên là nhà ở ñó. Ở với hươu ñược bốn năm, một hôm nhớ nhà, người nai -
người thợ săn - trốn về thăm, không ngờ chó không nhận ra chủ, cắn ầm ĩ.
Hoảng sợ, hắn nhảy xuống ñất, sừng bị gãi. Hắn trao sừng cho vợ: - "Khi muốn
trồng cây thì kéo sừng ñi, hễ vướng gốc thì phá ruộng, vướng chông gai thì phá
nương", rồi bỏ ñi biệt. Lục Pịa làm theo lời bố. Ở ñây không phải sừng mắc lại
mà "kéo sừng ñến ñâu, cây cối chông gai bờ bãi bằng ñi ñến ñấy". Anh bắn một
phát tên lên trời, khi mũi tên rơi xuống một chỗ ñất "tức thì chỗ ấy bốc lửa ñốt
1
Theo Nàng Át Kao và Truyện cổ Việt-bắc, tập I, ñã dẫn. Trong Truyện cổ Dao thì người kể
chia làm hai truyện (1. Người chồng hóa nai; 2. Trộm áo nàng tiên) tuy có nhiều tình tiết mới,
nhưng sự tiến triển của truyện có chỗ không ñược lô-gích.
