1209
Về nhà ñược ít lâu, vợ chồng lại trở về hang. Ở ñây không có hình ảnh lấy dây
buộc sừng kéo mà chính người bố lấy sừng cày cho chín ñám ruộng rồi húc ñổ
cây làm chín ngôi nhà. Làm xong bố bảo: - "Bố sắp phải ñi xa, vậy các con nhớ
khi nào ñằng Đông hiện ra ñám mây thì ñến ở nhà, sẽ có ñủ ñồ cần dùng". Vợ
chồng quên mất lời dặn nên ba năm sau mới tới, chỉ thấy một cái sừng. Hai
người từ ñấy dùng sừng cày ruộng không cần trâu, húc ñổ cây không cần chặt.
Giàu có, họ cho dân bản cùng dùng, mọi người ñều giàu có sung sướng
1
.
Truyện Củ và Kỳ của người Pu Péo dường như cũng thuộc loại truyện trên,
nhưng lại không nhắc gì ñến hình tượng con hươu và cái sừng hươu (hoặc nai).
Truyện chỉ bắt ñầu từ chỗ chiếm bộ cánh của nàng tiên:
Một chàng thợ săn thấy một bầy thiên nga tháo cánh hóa thành những cô gái
xinh ñẹp xuống hồ bơi lội, bèn giấu ñi một cặp cánh buộc một nàng trở thành vợ.
Sau sáu năm, vợ sinh ñược hai trai là Củ và Kỳ. Cũng có việc vợ trở về trời sau
khi phát hiện cặp cánh bằng cách quét chổi thấm nước năm lần vào cánh cửa tủ.
Ở ñây, sau ba ngày người vợ ñón cha con lên bằng ba tia chớp. Người bố mở
mắt phạm vào ñiều cấm kỵ, thấy tia chớp là con rồng thì sợ, dùng dao chém
rồng, cuối cùng cả rồng lẫn người rơi xuống núi ñá chết. Trong khi ñó hai ñứa
con ñến ñược với mẹ nhưng lại bị vua trời - ông ngoại - ghét, tìm cách giết ñến
bốn lần nhưng nhờ chiếc kim biết ñối ñáp của mẹ nên tránh ñược: 1) ông cháu ñi
chặt cây, ông ñứng trên cao lao cây xuống cháu; 2) ông cháu ñi ñồi tranh, khi
cháu lọt vào giữa ñồi, ông ñốt; 3) ông sai cháu ñi mượn trống của yêu tinh
nhưng nói dối là bạn già, hai ñứa mượn ñược mà không bị yêu tinh ăn thịt; 4)
ông bắt cháu chui vào trống, ông ñánh, cháu lấy kim dùi thủng mặt trống, không
chết, ngược lại khi ông chui vào, cháu lấy sáp bịt lỗ, ông chết. Cũng có việc mẹ
con xuống trần, nhưng mẹ không ñi ñược vì có cây nằm chắn ñường cứ ngóc lên
mỗi lần mẹ ñịnh bước qua. Củ và Kỳ ñành từ giã mẹ. Qua sông, Củ thấy có
chuối trôi có hoa ñỏ ñẹp, bèn chặt, không ngờ hoa chuối chính là mẹ chúng
(không phải bố như truyện của người Tày). Nửa cái hoa chuối vào tay Kỳ hóa
thành một con mèo. Sau ñó anh em chia tay mỗi người ñi một ñường. Kỳ ñến
một nơi cũng phát hiện ra hai cô gái nấp dưới cối úp. Anh bảo họ xay lúa cho
yêu tinh về. Chúng liền về hàng ñàn hàng lũ làm anh chém mỏi tay, nhưng cũng
nhờ con mèo mới ñuổi ñược chúng và nghe lỏm ñược cách hại chúng bằng việc
vung phân gà. Nhờ vậy yêu tinh chết hết trừ một con, tra hỏi mới biết cách làm
sống lại những người ñã chết. Từ ñó làng bản lại ñông, Kỳ lấy hai cô làm vợ, rồi
ñem mèo ñi tìm Củ lúc này ñang sống với một ñàn khỉ cái là vợ. Trong khi dẫn
nhau về làng, Kỳ tìm cách giết chết ñàn khỉ, rồi cũng như các truyện trên, anh
nhường cô gái bị mất vành tai cho Củ. Thấy vợ em ñẹp, Củ hại em bằng cách
ñào hố ñẩy em xuống. Mèo tìm ñược hố, hằng ngày thả cơm xuống cho Kỳ.
1
Theo Doãn Thanh, Thương Nguyễn, Hoàng Thao. Truyện cổ dân tộc Mèo.
