1245
chỉ ñội khăn tang, lại miễn cả che mặt, còn con gái thì ngoài khăn tang còn có
một mảnh vải con ñể che mặt
1
.
KHẢO DỊ
Truyện trên nhắc ñến một số phong tục tín ngưỡng ngày xưa, trong ñó có phản
ánh một loại mâu thuẫn trong gia ñình phụ hệ phong kiến: người con gái ra ñi
lấy chồng cầm như cắt ñứt quan hệ với gia ñình bố mẹ ñẻ.
Việt-nam còn có truyện Của ñể bán, một dị bản của truyện trên:
Một phú hộ có con gái lấy chồng xa làng ñã có cháu ngoại. Một hôm ông ñến
chơi nhà rể. Như ñoạn ñầu của truyện Ông già họ Lê, rể bảo con ñi gọi ông về ăn
cơm. Nhưng ñứa bé chỉ gọi có ông nội nó, ông ngoại hỏi: - "Sao cháu không gọi
cả hai ông?" - "Người ta bảo ñi gọi ông nội". Cũng như truyện trên, giận con gái
và rể, phú hộ trở về bảo vợ: - "Có con gái tức là không có gì cả, cậy mình ở nhà
ñể tôi ñi kiếm ñứa con" - "Để tôi kiếm cho một người làm lẽ". Ông già không
chịu. Ra ñi, ñến ñâu ông cũng rao: - "Ai muốn mua ta làm cha không?". Ông giả
ñiếc trước những lời cười cợt, vẫn ñi và rao không mệt mỏi. Cuối cùng cũng có
một cặp vợ chồng nghèo ñón ông vào hỏi giá rồi chồng bảo vợ ñi vay năm quan
trao cho ông già. Được vợ chồng chăm sóc, và lũ con - vì cặp vợ chồng này có
mấy người con - coi mình như ông nội, phú hộ ngày ngày ăn no ngủ kỹ.
Hai vợ chồng nuôi bố nuôi bị khánh kiệt. Bèn bán một ñứa con. Khi nói cho
ông biết, ông cũng mặc kệ; năm quan vẫn cất dưới gối không ñộng ñến. Lại ñến
lượt bán ñứa con thứ hai, rồi chồng tự bán mình. Ông già vẫn tỏ ra không quan
tâm. Sau hai năm hết ăn, một hôm phú hộ bảo dâu ñưa mình ñến nhà chồng ñang
bị cầm cố (ở ñợ), nói với chủ: - "Xin phép ông cho con tôi về ít ngày có việc
cần". Rồi ông bảo dâu và con chuẩn bị lên ñường. Về lại dinh cơ của mình, phú
hộ bảo vợ nhận lấy con dâu mới ñưa về. Cuối cùng ñưa tiền cho con và dâu
trang trải nợ nần và chuộc mấy ñứa cháu về. Từ ñó họ sống với nhau vui vẻ sung
sướng. Truyện không nói ñến khăn tang như truyện trên
2
.
Người Tày có truyện Ngọt miệng chua lòng tuy có khác với truyện của ta,
nhưng theo chúng tôi, hai bản dường như có cùng một nguồn, vì chủ ñề và hình
tượng gần gũi:
Một ông già có hai con gái ñã gả chồng, và một con trai ñã chết, chỉ còn một
con dâu trẻ tuổi và ñứa cháu nội còn bé. Ông có một số vàng thoi bạc nên dành
1
Theo Lê Hương. Truyện tích Việt-nam, sách ñã dẫn.
2
Theo Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.
