492
Ở quê hương chàng thường bị nạn hán hán, ruộng ñất cỏ cây nhưng ít khi ñược
ăn. Một lần về thăm quê, Hổ trèo lên núi Hồng-lĩnh ngắm lại cảnh xưa. Chàng
biết có một khe nước trên núi Đụn chảy ra phía Đông bắc. Để bắt khe nước ñó
chảy về phía Tây bắc tưới vào ñồng ñiền. Hổ cho gọi tất cả các viên quan sở tại
ñến hội họp trên hòn Đụn.
Hôm ấy cờ quạt võng lọng rực rỡ cả núi rừng. Chàng cho chọn những con trâu
mộng cùng với cày bừa tốt, rồi bắt những viên quan ấy cày cho mấy ñường từ
khe sâu trên núi Đụn, men theo sườn dốc xuống thẳng phía Kẻ-treo. Lại bừa cho
mấy ñường từ phía núi Đồng-trùy ở phía Đông bắc, dồn ñất lấp tịt ngọn khe cũ
không cho nước chảy lan xuống ñó. Tự nhiên một ngọn khe mới lập thành, dòng
nước cuồn cuộn tưới cho hàng vạn mẫu ñất. Từ ñó một vùng Kẻ-treo năm nào
cũng ñược mùa, bao nhiêu ñất hoang ñều biến thành ruộng tốt. Nhân dân vùng
ñó rất cảm ơn Hổ. Họ dựng ñền thờ Hổ ở ngay chân núi bên cạnh khe
1
.
KHẢO DỊ
Ở Hà-tĩnh, Nghệ-an có người kể hơi khác một vài chi tiết: Ví dụ người ñi chăn
trâu bò bầy và ñược thầy ñịa lý ñể cho ngôi ñất quý không phải là Bùi Cầm Hổ
mà là bố của ông. Bùi Cầm Hổ lúc trẻ ñược bố cho ñi học ở kinh ñô, nhân có vụ
án mạng xử ba năm không xong, ông tiếp xúc với người ñàn bà thấy tính nết
hiền lành, mới xin quan xử lại vụ án. Ông sai xây một bể vuông ba bốn mươi
thước, ñổ nước ñầy, rồi cho người ñi bắt thật nhiều lươn bỏ vào bể. Thấy có hai
con nổi lên, ông sai bắt nấu cho tử tù ăn, tử tù quả chết. Ông tâu vua rằng: -
"Con lươn sống ñược một trăm năm thì hóa thành con hoàng xà, có nọc ñộc, ăn
vào là chết. Người ñàn bà này mua lầm phải hoàng xà chứ quả không có bụng
giết chồng. v.v..."
2
.
Về ñoạn Hổ thân oan cho người ñàn bà mang tội giết chồng có phần giống với
một "thoại" trong sách Tẩy oan lục của Trung-quốc. Theo sách này thì: huyện
Duyện-sơn có người dân ăn lươn bị ñau bụng mà chết. Xóm giềng cho là vợ giết
chồng, giải quan. Quan duyệt án, ngờ là trong lươn có nọc ñộc bèn bảo làng chài
bắt lươn ñược vài trăm cân ñều bỏ vào vò. Có loại ngẩng ñầu lên khỏi mặt nước
chừng hai ba tấc. Nhặt ra ñược bảy con. Quan lấy làm lạ biết là loài vật ñó chính
là rắn giống lươn, bèn hết lòng cứu xét. Mối oan của người ñàn bà từ ñó mới rõ.
1
Theo truyện kể của người Hà-tĩnh và sách Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ và
Nguyễn An.
2
Theo lời kể của người Kẻ-treo (Hà-tĩnh) và theo Bản khai những truyện dân gian: cây cỏ,
chim muông, yêu ma.
