496
Loại truyện có chủ ñề em bé thông minh cũng là loại truyện phổ biến của một
số ñông dân tộc. Dưới ñây, kể sơ lược vài truyện tiêu biểu:
Một là truyện Trạng của ñồng bào Cham-pa:
Một ông vua chỉ sinh có một nàng công chúa, ra lệnh cho các quan ñi tìm
người tài giỏi ñể kén làm phò mã. Cũng như truyện của ta, gặp một người cày
ruộng, quan hỏi: - "Từ sáng tới giờ ñược bao nhiêu ñường cày?". Người ấy
không trả lời ñược bị quan ñánh, rồi ñi. Con người cày ruộng biết chuyện vội
ñuổi theo quan, hỏt vặn lại: - "Từ lúc ra ñi ñến nay các quan ñã qua bao nhiêu
làng, bao nhiêu cánh ñồng và gặp bao nhiêu người?", - "Ngựa quan phi ñược bao
nhiêu nước ñại, nước tiểu?". Các quan không không trả lời ñược, bị em bé ñánh
trả.
Các quan về tâu vua, vua sai bắt em ấy phải nộp một sợi dây bằng tro dài 20
sải, "nếu không có thì chém ba họ". Em bé bảo mẹ bện rơm thành dây khoanh
vào chum cho thò hai ñầu dây ra ngoài ñốt cháy tất cả rồi mang ñến cho vua.
Vua lại sai ñưa một con chim én cho em, bảo dọn mười món khác nhau mỗi món
một ñĩa. Em bé bảo mẹ ñưa tới cho vua một cái kim nhỏ nhờ ñánh cho một cây
dao làm thịt chim.
Vua phục tài nhưng còn thử nữa. Từ ñây trở xuống truyện khác với truyện của
ta. Ví dụ vua bảo làm một bánh biết nói. Em bé bèn nằm khoanh trên mâm, úp
lồng bàn lại ngoài dán giấy, bảo mẹ bưng lên cho vua. Hay là vua ñố: - "Gai cam
không ai vót mà sao lại nhọn?". Em bé hỏi lại. - "Cây chuối không ai bào mà sao
lại trơn?". Tiếp ñó vua bắt một con chim bỏ vào tay hỏi: - "Đố ngươi, ta muốn
nắm con chim hay là thả?". Em chạy ñến ngưỡng cửa, hỏi lại: - "Đố bệ hạ tôi
muốn vào hay ra?". Vua ép lấy công chúa nhưng em không lấy, phải thả cho về.
Phần cuối, ngoài những lời ñối ñáp mưu trí khác của Trạng chọi lại những
cuộc ñố của vua và ñại thần còn có việc Trạng ñi tìm vợ. v.v... Trong phần này
có chỗ giống với truyện Con vợ khôn lấy thằng chồng dại, như bông hoa lài cắm
bãi cứt trâu và truyện Người ñàn bà bị vu oan (xem Khảo dị truyện số 47 và
109)
Người Nùng cũng có một truyện Chiếc áo lông chim giống với cả hai truyện
Ai mua hành tôi và Em bé thông minh của ta. Ở ñây thông minh không phải là
một em bé mà là người vợ ñẹp của một anh nông dân. Anh có bức chân dung
của vợ hàng ngày mang ñi theo ñể ngắm. Một hôm bức chân dung bị gió bay
mất, một tên chúa nhặt ñược ñưa lên cho vua. Cả triều ñình họp nhau ñể bàn
cách chiếm lấy người ñàn bà ñẹp vẽ trong ñó. Vua phái quan hỏi anh nông dân
ñang cày: - "Cày ñược bao nhiêu luống, không trả lời ñược thì phải nộp vợ,
v.v...". Vợ anh gà cho anh hỏi lại quan. - "Ngựa ông chạy ñược bao nhiêu
bước?". Vua lại ra lệnh phải sơn ñen ba quả ñồi. Vợ anh bảo anh ñốt cháy trụi
