521
tỉnh táo. Trước lúc vào cuộc, nàng ñã bỏ hai con chuột nhắt vào một cái túi vải.
Thế rồi, ñến bây giờ nàng mới kín ñáo thả chuột ra. Hai con mèo thoáng thấy
chuột thì nhảy tới vồ. Hai cây ñèn ñổ tung tóe giữa chiếu bạc. Thế là một lần nữa
con mụ Lường lại cay ñắng thua cuộc.
Nhưng mụ còn cố gỡ. Mụ lại ñứng lên, nói:
- Chúng ta ñang còn rất nhiều ruộng ñất, trâu bò, voi ngựa. Chúng ta còn có rất
nhiều thuyền buôn ñang tung ra khắp mọi bến. Vậy nếu các người dám ñánh
cuộc với ta, ta sẽ trồng một cây ñã chết khô, chỉ trong một ñêm lại xanh trở lại.
Nếu làm ñược như thế, các người phải trả lại tất cả lầu và dinh cơ của ta cho ta.
Nếu không, ta sẽ mất với các người tất cả người cũng như mọi của cải. Có dám
không?
Người vợ phú thương, cũng qua thư chồng, ñã biết ñấy là miếng ñất màu
nhiệm ở bên tả cây táo sau nhà. Và cũng ngay trong ñêm ñánh bài, nàng ñã sai
gia nhân bí mật lẻn tới ñào ñất ấy ñổ ñi một nơi rồi thay vào ñó một lớp ñất
khác. Cho nên nàng nhận cược ngay. Phép lạ của mụ Lường vì thế lại mất linh
nghiệm. Mụ tái mặt khi thấy qua một ñêm, cây khô chẳng xanh lên một tí nào.
Thế là quan chứng nhận ba lần thất bại ñều về phần mụ và mụ phải mất cả của
lẫn người cho vợ phú thương. Nhờ thế phú thương và những người tùy tùng
ñược trả tự do. Chồng có ngờ ñâu có ngày ñược gặp lại vợ và có ngờ ñâu lại giàu
gấp mấy trước. Trong một chuyến chở mụ Lường và gia nhân của mụ về nước
làm nô lệ, mụ nhảy xuống biển tự tử, vì nghĩ rằng mình không kham ñược công
việc nặng nhọc. Đức Phật cho mụ hóa thành cá he. Người ta nói vì mụ xót của
nên lúc nào cũng cứ ngoi lên lặn xuống mãi. Nòi giống cá he sau này vẫn mang
thói quen ñó
1
.
KHẢO DỊ
Có người kể: mụ Lường tức là bà "ñầu nậu" làm nghề bắt mối các ghe từ
phương xa. Ngoài con rùa, mụ còn có một nải chuối bằng vàng cũng lén bỏ vào
thuyền ñể vu vạ. Ở ñây không có việc người thợ kim hoàn thụt bễ biến rùa và
chuối vàng thành vàng thoi, mà chỉ là do một người gia nhân vứt xuống biển
2
.
Dân tộc Ba-na (Bahnar) (Tây-nguyên) có truyện Con Dơn là một dị bản của
truyện Con mụ Lường:
Một anh chàng ghẻ tình cờ tìm ñược ñường lên trời, ñược ông Trời gả cho cô
1
Theo Lăng-ñờ (Landes). Sách ñã dẫn.
2
Theo Sơn Nam. Chuyện xưa tích cũ.
