666
111. NGUYỄN KHOA ĐĂNG
Ngày xưa, có nội tán Nguyễn Khoa Đăng là người có tài xử ñoán. Khi còn làm
một chức quan nhỏ, ông ñến trị nhậm hạt nào thường ñược mọi người mến phục,
không chỉ vì tài xét xử mà còn vì lòng tốt của ông lúc nào cũng lo trừ hại cho
dân.
Có lần, ông ñến nhậm chức ở một huyện, một hôm có người dân làng kia bị kẻ
thù oán, ñêm ñến lẻn ra ñồng phá hết cả một ruộng dưa. Đau xót cho công lao
vun trồng, dưa sắp ñược ăn chỉ trong một ñêm bị héo rụng hết cả, người ấy bèn
ñến kêu khóc với ông, xin ông minh xét. Ông Đăng theo ngay người ấy về tận
ruộng dưa khám nghiệm. Tất cả dấu vết ñều chứng tỏ kẻ gian ñã dùng một cái
thuổng xắn ñứt ngọn dưa và dùng cán giẫm nát hầu hết các gốc dưa. Nhưng hắn
rất khôn ngoan, bao nhiêu dấu chân, hắn ñều cố ý xóa sạch. Ông hỏi người trồng
dưa:
- Anh có ngờ ai thù oán mình không?
Người ấy kể cho quan nghe tên mấy người ở xóm, lập tức ông sai chức dịch ñi
thu hồi tất cả các thuổng trong xóm lại, thuổng của nhà nào ñều có ghi tên nhà
ấy vào cán. Đoạn, ông khám từng cán thuổng một, nhặt riêng mấy cái khả nghi
ra một nơi. Rồi ông sai người thè lưỡi liếm trên mấy cái cán thuổng ñó. Quả
nhiên có một cái, người ta nhận thấy có vị ñắng. Ông sai lấy một gốc dưa ñập
giập vắt nước ra nếm thử thì chất ñắng của dưa cùng với chất ñắng trên cán
thuổng là một. Ông nhìn lại tên ghi ở thuổng thì ñúng là thuổng của một trong số
mấy người mà nguyên cáo ngờ là có thù oán với mình.
Lập tức ông sai lính bắt người kia giải ñến. trước tang chứng và lý lẽ ñanh
thép của quan, hắn không còn chối vào ñâu ñược, ñành cúi ñầu nhận tội. Ông bắt
hắn phải ñền hoa lợi ruộng dưa cho người kia và phạt thêm gấp hai lần ñể hắn
chừa cái thói hại ngầm kẻ khác.
Một hôm khác, có một anh hàng dầu, gánh một gánh ra chợ bán. Trong khi
ñang bận ñong dầu, có kẻ ñã thừa dịp thò tay vào bị lấy trộm tiền. Đến khi anh
hàng dầu biết thì tên ăn cắp ñã chạy ñi nơi khác. Anh ta nhớ tới một người mù
hồi nãy quanh quẩn bên gánh của mình, ñuổi mấy cũng không ñi, ñoán chắc là
kẻ cắp, bèn gửi gánh hàng cho người quen rồi ñi tìm người mù lúc nãy. Nhưng
khi gặp, người mù hết sức chối cãi, rằng mình mù thì còn biết tiền của ñể ở ñâu
mà lấy. Hai bên xô xát, tuần bắt giải quan.
Khi họ dắt nhau ñến công ñường, ông Đăng bắt hai bên khai rõ sự tình. Người
mù khăng khăng từ chối không nhận. Ông Đăng hỏi:
- Anh có tiền giắt ñi theo ñấy không?
