833
trăm, vợ ñi rừng lấy củi, ở nhà mẹ không biết, ñổ cả nồi cháo nóng xuống ñầm,
các con trùng chết hết.
Hồn anh lại báo mộng cho vợ bảo vớt những con trùng chết chôn ở vườn tre,
khi tre tốt nếu có ai hỏi mua bảo phải có ñủ một trăm ñồng tiền mới bán. Vợ làm
theo. Một hôm có quan quân ñi qua bị gãy ñòn cáng. Một người lính tìm ñến nhà
hỏi mua một cây tre tốt, nhưng hắn chỉ có chín mươi chín ñồng tiền. Người vợ
không bán. Nhưng sau ñó người mẹ vì không biết chuyện, nên nhận lời bán. Lúc
người lính chặt tre, thấy trong cây tre người ñã thành hình nhưng còn non yếu,
chẳng mấy chốc thì chết. Vì vậy anh không sống lại ñược nữa
1
.
Theo người Tày Cao-bằng thì truyện trên là sự tích của Nùng Trí Cao. Đoạn
ñầu kể như sau:
Nùng Trí Cao có lần bị buộc phải về chầu vua Lý ở Thăng-long, bị vua giữ lại
và cho ñi học. Vốn có con ngựa thần (có thể thu nhỏ bằng lóng tre). Cao ñêm
ñêm lại lén về thăm vợ. Vì thế vợ có thai. Bị mẹ chồng mắng nhiếc, nàng dâu
phải thú thật và phải giấu chiếc hài của chồng làm chứng. Như trên, sáng dậy
thấy mất chiếc hài. Cao phải ba lần kéo lùi mặt trời ñể có thì giờ tìm tòi, nhưng
cuối cùng không tìm ra, ñành phải nặn một chiếc hài bằng ñất ñể ñi tạm. Thấy sự
lạ, nhà vua sai quan chiêm tinh ñoán cho ra kẻ làm lùi mặt trời, Cũng như trên,
bằng mẹo bắt cá, quan chiêm tinh biết Cao là thủ phạm. Nhưng khác với truyện
trên, vua không giết mà tha, và gả công chúa cho Cao
2
.
Truyện này trong Truyện cổ dân gian của các dân tộc Việt-nam, tập IV, có
khác ñi như sau:
Hai anh em nhà nọ bị dì ghẻ bạc ñãi, ñang mùa ñông mụ ñòi kiếm cho mụ một
quả ñào thì mới cho ñi học. Một bà tiên hiện ra cho họ quả ñào, bảo sau khi ăn,
xin lấy hột, sau này sẽ cầu ñược ước thấy. Kim Tự là người anh, học một biết
trăm làm cho cả trường ghen tỵ, chúng buộc phải có áo quần, rồi sau ñó, phải có
giày mới ñược ñi học. Người em mới thêu cho anh ñược một chiếc, còn một
chiếc nữa vì vội nên phải bồi bằng giấy. Nhưng chưa kịp thì trời ñã sáng. Túng
quá, Kim Tự lấy hột ñào ra ước mặt trời lặn xuống.
Phải làm ñến ba lần như vậy mới bồi xong. Nhưng sau ba lần ước, hột ñào
cũng biến mất.
Nhà vua thấy sự lạ phái quan quân ñi dò. Thầy trò ñi ñón quan quân giữa mưa.
Giày giấy bị nát, Kim Tự bị bắt. Sau ñó chúng biết anh là kẻ gây ra sự lạ nên
chém chết. Từ ñây truyện giống với truyện trên. Anh bưng lấy ñầu về nhà, hỏi
mọi người. Câu trả lời của mụ dì ghẻ làm anh ngã chết. Xác anh biến thành sâu
1
Theo Uyên-cốt xã Cao Quý Minh ñại vương phả lục.
2
Theo tài liệu của Hoàng Quyết.
