848
giột. Chủ quán vốn là tiên, mách cho cóc biết kiệu nào có ong bướm bay lượn là
ñúng. Công chúa về nhà cóc, cóc cởi lốt hóa làm chàng trai. Sáng dậy lại mang
lốt vào. Hai chị hỏi em, công chúa ba thật thà kể lại. Người ta tổ chức bữa tiệc,
công chúa ba bảo chồng cởi lốt vào dự. Vua quan vào buồng xem lốt cóc. Vua
thử mặc lốt vào, nhưng khi muốn cởi ra thì không cởi ñược nữa. Thế là vua biến
thành cóc. Triều thần tôn cóc làm vua
1
.
Truyện của ñồng bào Mơ-nông Dũng sĩ mặt trăng:
Có hai vợ chồng già hiếm hoi, một hôm vợ mộng thấy một con thỏ từ mặt
trăng xuống chơi giỡn trước mặt, từ ñó có mang rồi ñẻ một ñứa bé. Cho là con
thần linh, sợ mang họa, vợ chồng ñem bỏ ở ñồng cỏ, chỉ thỉnh thoảng ñến thăm.
Một hôm chúa làng bắt gặp, quẳng em bé xuống suối nhưng nó không chìm, chỉ
trôi ñến một nơi ñược bà Iă Pôm vớt về nuôi. Lên bốn, em biết múa khiên ñao.
Một hôm em ñứng trên một phiến ñá, khấn: - "Hỡi thiên thần, hãy giúp ta giết
tên chúa làng gian ác". Dứt lời hòn ñá cựa quậy hóa thành một con ngựa trắng
cao to. Ngựa cúi ñầu vẫy ñuôi trước mặt, tỏ ý thuận phục. Cùng lúc ấy một bà
già tóc vàng từ trên trời bay xuống bảo em ñến dòng thác lấy vật báu. Em nhìn
thấy một vật sáng lấp lánh trôi bập bềnh, bèn lội xuống vớt lên thì là một thanh
gươm quý. Em rùng mình một cái trở thành một người cao lớn phi thường, cưỡi
lên ngựa, ngựa hý phi như bay, cây cối cúi rạp. Đến nơi, tên chúa sợ, ñóng cổng
lại. Em múa gươm, gươm tỏa ra muôn ngàn hào quang, ñốt cháy cổng, rồi cung
ñiện. Bọn tôi tớ xông ra ñều bị ngã hàng loạt. Em giết chết tên chủ làng, rồi lấy
của chia cho mọi người, ai về nhà nấy. Lại cưỡi ngựa về chốn cũ. Ngựa không
bay lên trời mà hóa thành ñá, em ném gươm trả cho dòng thác, còn mình thì
ñược bà chúa mặt trăng ñưa lên trời, vì em vốn là con bà.
Truyện của ñồng bào Ba-na (Bahnar) Cha gấu:
Một nhà nghèo ñẻ ñược mười cô gái, hàng ngày các cô phải vào rừng ñốn củi
sinh nhai. Một hôm họ gặp một con gấu ñỏ, kể hoàn cảnh nghèo ñói cho gấu
nghe. Gấu trèo cây hái quả ngon cho ăn, lại cho mỗi người một gùi quả ñem về.
Cô út sau khi ăn quả của gấu thì có mang, sáu năm sau ñẻ ñược một con trai bụ
bẫm. Trong khi bị làng ñuổi, cô ñược gấu ñỏ ñến nhận con và hái quả nuôi. Từ
ñây truyện gần với truyện của ta. Chú bé lớn nhanh nhưng không nói ñược,
không ñi ñược. Mẹ rất buồn. Một hôm con nói với mẹ. - "Mẹ nấu cho con năm
bung cơm và dọn bốn ché (hũ) mắm chua". Mẹ làm theo. Con ăn một loáng hết
sạch, ăn xong, con xin mẹ ñi làm nương: nhưng mẹ không cho. Nó bèn vươn vai
một cái tự nhiên cao lớn vụt lên: áo quần mẹ may cho rách toạc hết. Mẹ kinh
ngạc ñi gọi làng xóm tới. Lúc trở về thì con ñã thành một trang thanh niên khổng
lồ, tay cầm thanh gươm nom rất oai vệ. Ai nấy ñang ngơ ngác thì nó ñã cưỡi lên
1
Theo Hoàng Quyết. Truyện cổ Tày Nùng. Người Sán Dìu có truyện Vua cóc cũng là một với
truyện Lệnh Trừ, theo Đức Hùng, Phù Ninh, ñã dẫn.
