860
năm mầu lấp lánh và bảy tính quý, trôi vướng vào bình của một cô hầu trong
cung ñang múc nước. Thấy búi tóc lạ, người hầu dâng lên vua.
Vua bảo mọi người: - "Trên nguồn phải có một người ñàn bà rất ñẹp mới có
búi tóc như thế này. Các ngươi hãy cố gắng bắt về cho ta".
Khi thấy người của nhà vua sắp ñến, người ñàn bà biết sắp phải chia ly, mới
dặn chồng làm một cái áo lông chim "pi" và lông thú rồi mặc vào, ñến cung vua
làm những ñiệu bộ cầu khẩn. Người chồng nghe theo. Thấy chồng ñến với cái áo
lạ, người ñàn bà giờ ñã là hoàng hậu, nở một nụ cười, vua nói: "Hơn một năm
nay mặc dầu ta chiều chuộng ñủ cách mà nàng không cười, nay sao lại cười
trước ñiệu bộ của người kia?". Đáp: - "Tôi cười vì cái bộ lông chim kia. Nếu vua
mặc vào tôi cũng cười ngay". Trong khi vua ñổi áo cho anh chàng thì người ñàn
bà dặn người hầu thả chó dữ ra. Vua bị chết tại chỗ, còn người ñàn bà ñưa chồng
lên ngôi vua
1
.
Ở một số dị bản khác của truyện Chiếc áo lông chim lưu hành ở một số dân
tộc còn có xen vào những tình tiết ñấu trí giữa nhân vật chính (nữ hay nam) với
tên vua (hoặc quan do vua sai ñến) cùng một loại với những tình tiết của truyện
Em bé thông minh. Ví dụ truyện Chiếc áo lông chim của dân tộc Nùng (ñã kể ở
Khảo dị truyện số 80, tập II)
2
.
Dân tộc Dáy có truyện Vợ chồng anh mò ốc:
Một anh chàng chuyên mò ốc, một hôm ñi bắt ñược một con ốc lớn lạ thường,
ñem về bỏ vào chậu nước. Từ ñó mỗi ngày ñi làm về, anh thấy có cơm canh sẵn.
Tưởng bà con xóm giềng giúp ñỡ, anh ñứng ở cổng nói thật to mấy câu cám
ơn, nhưng sau mọi người cho anh biết là không ai giúp anh như thế cả. Cuối
cùng anh cũng lập mưu bắt ñược quả tang cô gái ñẹp từ vỏ ốc chui ra. Cô bằng
lòng làm vợ anh, nhưng ñến lượt anh quyến luyến vợ, bỏ bê công việc làm ăn.
Từ ñây truyện giống với truyện người Nùng. Vợ cũng vẽ cho hai bức truyền thần
dặn chồng khi ñi cuốc nương thì cắm mỗi bức một ñầu, tha hồ ngắm nghía.
Một hôm anh bỏ quên một bức ở nương, bức tranh bị gió cuốn bay ñến sân
nhà vua. Muốn thử xem người ñẹp có tài không, nên khi gặp anh, vua hỏi: "Một
1
Theo Cô-xcanh (Cosquin). Truyện cổ tích Ấn-ñộ và phương Tây, sách ñã dẫn.
2
Người Nùng còn có truyện Nàng Xáy nói ñến một chàng trai nhờ con chó chín ñuôi bắt ñược
một cái trứng. Từ trứng hiện ra một cô gái, dọn cơm canh hàng ngày khi anh vắng mặt. Về sau
anh rình bắt ñược. Từ ñấy Nàng Xáy là vợ anh, nhưng vì anh phạm vào ñiều cấm kỵ (ăn
trứng) nên vợ biến về thủy phủ. Trải bao gian khổ ñi tìm vợ nhờ con chó chín ñuôi, ruồi và cá
anh vũ, nên anh cũng tìm ñến nơi. Ở ñây anh phải chịu ba lần thử thách của Long vương (bố
vợ); nhờ có ñom ñóm, kiến, chim nên anh làm tròn. Nhưng khi ñưa vợ trốn về, vì quá nôn
nóng, nên vợ lại bị khi bắt, nhờ có châu chấu giúp, cuối cùng anh về an toàn. Từ ñây truyện
giống với truyện trên, chỉ có gánh gừng hương thay cho gánh táo (theo Truyện cổ Việt bắc, ñã
dẫn).
