866
Mô-típ trên phổ biến ở một số nước châu Á và châu Âu. Ở Triều-tiên, Trung-
quốc ñều có truyện giống với truyện của ta. Sau ñây chỉ kể một số dị bản có tình
tiết hơi khác.
Dân tộc Dáy có truyện Phìn pản phân (chia ñôi):
Xưa có một chàng trai nghèo ñi ở cho một nhà giàu, một hôm nhặt ñược một
thoi vàng trên có ba chữ "phìn pản phân" anh bị tên nhà giàu cướp lấy, bảo ba
chữ ấy là tên mình. Anh bèn bỏ chủ ñi tìm tiên ñể hỏi. Dọc ñường anh cũng lần
lượt gặp một nhà có hai cây cam có hoa không quả, một nhà có cô gái câm và
một con rắn sống mấy trăm năm mà chưa ñược lên trời, nhờ hỏi hộ lý do. Cũng
như truyện trên, anh chỉ hỏi ñược ba việc cho người, mà không hỏi ñược việc
của mình. Nhưng khi xong việc của con rắn, anh ñược nó tặng một viên ngọc lấy
từ ñầu rắn, xong việc thứ hai, anh ñược nhà nọ gả cho cô gái hết câm; xong việc
thứ ba anh ñược chia ñôi số thoi vàng và bạc mà trên mỗi thoi ñều có ba chữ
"phìn pản phân". Qua ñó anh tự giải ñáp ñược luôn câu hai của mình: chính là
tên nhà giàu ñã cướp không thoi vàng của mình nhặt ñược. Kết cục câu chuyện,
thoi vàng của tên nhà giàu tự nhiên biến thành cục phân
1
.
Truyện cổ tích Grim (Grimm) có kể Ba sợi tóc vàng của chúa quỷ cũng là một
dị bản của các truyện trên, khá phổ biến ở châu Âu.
Một ñứa bé ñẻ ra ñã ñội mũ, thầy số ñoán nó sẽ lấy công chúa. Nghe nói, nhà
vua muốn phá tiền ñịnh, bèn bắt thằng bé bỏ vào hộp thả sông. Một người chủ
cối xay nhặt ñược hộp vướng vào hàng cừ, bèn ñem về nuôi cho khôn lớn.
Vua ñi qua, biết nó là ñứa bé mình toan hại trước ñây, bèn nhờ anh mang thư
về cho hoàng hậu, trong thư dặn vợ giết chết người ñưa thư. Nhưng một bọn
cướp bắt ñược anh và bức thư, bèn bí mật chữa lại là "gả công chúa cho người
ñưa thư". Vì thế anh ñược lấy công chúa. Khi vua trở về thì mọi việc ñã xong
ñâu vào dấy. Tức giận, vua bèn bắt anh phải ñi lấy ba sợi tóc vàng của quỷ, có
ñược mới nhận làm rể.
Đến ñây truyện giống với những truyện vừa kể ở trên. Anh ñến một thành phố,
người lính gác thành phố thấy anh nói gì cũng thông hiểu, bèn xin anh cho biết
tại sao giếng ở chợ mọi ngày vẫn chảy ra rượu vang nay lại cạn. Anh hứa lúc về
sẽ trả lời. Một người lính gác thành phố thứ hai hỏi anh vì sao cây ñang ra quả
vàng tự nhiên héo khô. Một người lái dò mà anh gặp sau ñó, hỏi anh vì sao suốt
ñời phải ñưa ñò ở bến. Anh ñều hứa khi về sẽ trả lời. Vào ñịa ngục, ñến nhà chúa
quỷ, gặp quỷ vợ, anh nói mục ñích của mình và các câu hỏi. Vợ chúa quỷ biến
anh thành con kiến nấp trong nếp áo ñể cho chúa quỷ khỏi ăn thịt - phần nào
giống với nhân vật sư và Ác-lai trong Sự tích cá he (số 13, tập I). Chúa quỷ về,
bảo vợ rằng mình ñánh hơi thấy có mùi thịt người. Vợ ñánh trống lảng cho qua
1
Theo Chàng xà trị hổ ác, sách ñã dẫn.
