963
Tu-gơ-lây (thành thực) cưỡi ngựa ñi tìm cách sống, gặp U-gơ-lây (giả dối) bèn
kết bạn. Anh không bị bạn chọc thủng mắt nhưng lại bị lấy trộm mất ngựa. Dọc
ñường trời tối, anh ngủ trong một cái lò bánh mì bỏ hoang mà ñêm ñêm các thú
rừng thường tụ họp. Anh nghe một con cáo nói có một hang ñá gần ñấy có nhiều
ñồ ăn thức ñựng quý giá. Một con gấu nói có một loại cây quý ở gần ñấy có thể
chữa bệnh cho một công chúa. Một con chó sói nói có một ñàn dê bốn vạn con,
mỗi ngày nó chén hai con, nếu người chăn dê mua ñược một con chó to ở một
chỗ nọ thì chính nó sẽ bị chó diệt. Một con hổ nói có một ñàn ngựa ñông, mỗi
ngày nó ăn thịt một con, nếu có người nào cưỡi ñược con ngựa khoang trong ñàn
thì nó sẽ bị tóm cổ. Sáng dậy, Tu-gơ-lây tìm cây thuốc hái lá cất ñi. Anh mua
con chó to ñưa biếu bác chăn dê. Lại ñến tìm người chăn ngựa báo lấy yên
cương lắp vào con ngựa khoang cho mình bắt hổ. Anh ném thòng lọng bắt ñược
hổ giết chết. Người chăn ngựa biếu anh con ngựa khoang. Anh cưỡi ñến cung
vua xin chữa bệnh cho công chúa. Công chúa lành bệnh, anh từ chối chức quan
chỉ xin một túp nhà bên núi có hang ñá như con cáo nói, và nhờ ñó ñược sống
sung sướng.
U-gơ-lây nghe chuyện cũng tìm ñến lò bánh mì nằm ngủ. Nghe các con vật kể
cho nhau về nỗi thất bại của mình, vì có kẻ nào ñó nghe lỏm nên giấu mất luôn
cây thuốc, hổ thì bị giết chết, chó sói bị ñuổi, và hang của cáo có người ñến
chiếm, sư tử liền ra lệnh tìm cho ra kẻ gian. Một con gà rừng chỉ cho chúng biết
trong lò có người nghe trộm. Lập tức chúng chui vào xé xác U-gơ-lây.
Truyện của người Pháp:
Một người lính giải ngũ tự chọc mù mắt mình ñể cho một người thứ hai dắt ñi
ăn xin, nhưng sau ñó anh thấy mình thiệt thòi vì ñược miếng ngon nào, người
kia ñều hưởng mất cả. Thấy anh kêu ca, hắn bỏ anh lại trong rừng. Đêm lại, ngồi
trên cây, anh nghe câu chuyện của bốn con vật (chồn, lợn lòi, chó sói, và hoẵng)
nói về một con sông có nước chữa ñược mù mắt, về một công chúa bị bệnh và
chỉ chữa khỏi bệnh bằng nước con sông nọ, về dòng suối của một thành phố kia
bị tắc vì một cây cổ thụ, v.v... Sáng dậy, anh lại ñi tìm dòng sông ñể chữa mắt
cho mình. Xong ñến thành phố mách cho quan quân biết cách tìm ra dòng nước,
nhờ ñó ñược thưởng một vạn năm nghìn quan. Cuối cùng ñến gặp vua, anh bày
cách chữa bệnh cho công chúa, ñược vua cho làm phò mã. Về sau anh gặp lại
bạn cũ và sự việc diễn biến y như các truyện trên: các con vật thấy câu chuyện
của mình bị lộ, tức giận, nhìn thấy có người ngồi trên cây, bèn làm cây ñổ, vồ
chết.
Truyện vừa kể khá phổ biến ở các dân tộc châu Âu, tình tiết có khác ñôi chút
theo ñịa phương. Có nơi còn ñèo thêm một ñôi ñiều thuyết lý về ñạo ñức. Ví dụ
truyện của người Đức:
