991
sân ñiện. Vua bấy giờ là Lý Thánh Tông chưa có con, cho ñấy là ñiềm lành, bèn
loan báo cho ñàn bà con gái khắp nơi ñi ướm hài.
Từ ñây truyện phát triển hoàn toàn khác với cổ tích nói trên. Vua ñi cầu tự ở
chùa, xa giá ñến ñâu mọi người ñua nhau ñi xem ñến ñấy. Chỉ có Cám vẫn chăm
chỉ hái dâu. Một ông hàng dầu thấy một ñám mây che trên ñầu Cám, bèn mách
cho quan quân biết. Vua cho gọi Cám ñến hỏi tại sao không ñi xem vua trẩy?
Cám tâu là vì dì bắt ñi hái dâu. Vua cho ướm chân vào hài thì vừa như in. Vua
bèn lấy làm vợ, gọi là Ỷ Lan.
Truyện còn nối vào một mẩu nữa, kể việc Nguyễn Bông ñầu thai: Ỷ Lan làm
vợ vua lâu ngày vẫn chưa có con. Đại Điên gặp Nguyễn Bông (là người vua sai
ñến chùa) hỏi: "Có muốn làm hoàng tử không?". Bông ñáp: "Muốn". Đại Điên
dặn Bông lẻn vào buồng tắm của hoàng hậu trong lúc hoàng hậu ñang tắm (tình
tiết này giống với tình tiết của truyện Từ Đao Hạnh số 120, tập III). Kết quả,
việc làm của Bông bại lộ, Bông bị án chém. Tối hôm ấy, Thánh Tông mộng thấy
một tiên ông ñưa ñến cho một ñứa con trai. Quả nhiên Ỷ Lan có mang ñẻ ra một
hoàng tử. Nhưng hoàng hậu họ Dương lại bắt trộm mất hoàng tử, nói dối là con
do mình ñẻ ra, và thay vào một con mèo nói là con của Ỷ Lan (giống với tình
tiết của các truyện ở Khảo dị số 166, tập IV). Lớn lên, hoàng tử nhận ra mẹ ñẻ
của mình và giết chết hoàng hậu họ Dương cùng bảy mươi mốt cung nữ
1
.
Ở Bắc-ninh còn có người kể xen vào những tình tiết khác. Ví dụ: một trong
bốn cái lọ ñào ñược có một lọ nước thần. Nhờ lọ nước, Cám tấm vào, da dẻ trở
nên trắng trẻo, người ñẹp tuyệt trần (giống với tình tiết trong truyện Ai mua hành
tôi, số 135, tập III).
Hay là: do Đại Điên bày vẽ, Bông lẻn vào trước buồng tắm của hoàng hậu, bới
cát nằm xuống tự vùi mình, khi hoàng hậu dội nước, cát trôi, Bông lộ nguyên
hình (giống với tình tiết trong truyện Sự tích ñầm Nhất dạ và bãi Tự-nhiên số 28,
tập I.
Hay là: khi hoàng tử lên ngôi (lúc ñó hoàng hậu họ Dương còn mạo nhận là
con mình), một hôm bỗng "nhật nguyệt mờ mịt phất phân", bèn ñi tra cứu lại các
nhà ngục, nhờ ñó nỗi oan của Ỷ Lan mới ñược bày tỏ. Mẹ con nhận ra nhau do
có dấu chữ vương dưới chân vua
2
.
Hay là: chiếc giày của Cám (Tấm) bị thất lạc, không phải do quạ thần tha ñi
mà là do chen chúc trong hội Chen (trước ñây ở làng La-miệt thuộc huyện Quế-
1
Theo Phong Châu. Tấm, Cám có thật ở Việt-nam không? Tập san Nghiên cứu Văn sử ñịa, số
39 (1958).
2
Theo lời kể của người vùng Dương-xá (Bắc-ninh).
