993
quành quạch, và cũng như truyện kể ở miền Bắc, chim bay vào cung gặp Tấm
ñang giặt áo. Chim cũng nói câu: "Phơi áo chồng tao..." và sau ñó cũng ñược
hoàng tử ñem về nuôi ở lồng. Tấm cũng bắt chim ăn thịt và nói rằng mình có
mang thèm ăn thịt chim. Chỗ vứt lông chim mọc lên một măng tre, sau ñó bị
Tấm chặt làm thức ăn. Vỏ măng hóa thành một cây thị chỉ có mỗi một quả, mỗi
lần hoàng tử ở nhà thì cành lá xòa xuống thấp, nhưng khi ñi vắng thì cây vươn
lên cao vút, vì thế Tấm muốn hái thị ăn mà không ñược. Sau ñó thị rơi vào bị
một bà lão ăn mày. Tiên nữ trong quả thị cũng nhiều lần hiện ra giúp bà lão, sau
cùng bà lão cũng rình bắt ñược, bèn xé nát vỏ thị.
Một hôm, Cám hóa phép làm cỗ bàn rất linh ñình ñể dọn cúng chồng bà lão,
nhưng lại ép nài bà ñi mời hoàng tử tới dự. Hoàng tử ñòi phải có thảm trải từ
cung ñến nhà mới chịu ñi. Quả có thảm trải thật, lại có cả miếng trầu têm rất ñẹp
làm hoàng tử chú ý, hỏi thì bà lão nói dối là mình têm. Hoàng tử bảo bà thử têm
cho mình xem. Cám hóa làm con ruồi vẽ cho bà cách têm, nhưng khi hoàng tử
ñuổi ruồi thì bà lão lại không têm ñược, ñành phải thú thật là do con gái mình
têm. Nhờ ñó hoàng tử gặp lại vợ cũ.
Đoạn kết giống hẳn với truyện trên: Tấm hỏi Cám làm sao lại ñẹp. Cám nói
nhờ ngã vào hố nước sôi. Tấm nhảy vào nước sôi mà chết. Cám liền làm mắm
gửi cho dì ghẻ, dì ghẻ cũng khen ngon, rồi cũng có con quạ ñến mách và bị ñuổi.
Khi ăn gần hết, thấy ñầu lâu con gái mẹ Tấm lăn ra chết
1
.
Đuy-mu-chiê (Dumoutier) có sưu tầm ñược một dị bản, cũng ở Bắc-ninh, có lẽ
xuất phát từ nguồn gốc thần tích, cách kể và một số tình tiết có khác với các dị
bản trên:
Vào cuối thời Hùng Vương có một người tên là Đào Chí Phẩm ở làng Lãm-
sơn, huyện Quế-dương (Bắc-ninh), vợ ñẻ ñược một con gái là Tấm rồi mất. Đào
Chí Phẩm lấy vợ sau là Thị Cao ñẻ ñược Cám. Khi chồng chết, Thị Cao bạc ñãi
con ghẻ. Các tình tiết bắt cá, nuôi bống, ăn thịt bống, nhặt xương bống chôn
dưới gầm giường, và ñổ lẫn các giống hạt bắt nhặt (ở ñây là các giống ñỗ) v.v...
ñều ñại khái giống với các truyện Tấm Cám ñã kể. Khi Bụt mách cho Tấm ñào
những lọ dưới chân giường, Tấm ñào ñược trong lọ một cô gái hầu, các lọ kia là
áo giày và ngựa (nhưng về sau không thấy cô gái hầu xuất hiện trong các tình
tiết kế tiếp). Do chiếc giày của Tấm ñánh rơi khi ñi xem hội, mà hoàng tử tìm
ñược Tấm. Thấy nàng ñẹp, hoàng tử muốn lấy làm vợ, Tấm bảo về hỏi người mẹ
ghẻ. Hoàng tử phái quan ñến hỏi, Thị Cao thuận gả nhưng ñến ngày cưới lại bảo
Tấm ñi chơi xa, rồi lấy áo quần Tấm mặc cho Cám, ñưa Cám vào cung. Tấm về
thất vọng nhảy xuống giếng chết. Hồn Tấm hóa thành chim vàng anh bay vào
cung. Thấy Cám giặt áo cho hoàng tử, chim cũng dặn không ñược phơi bờ rào
1
Trong Tạp chí Đông-dương, tập XX (1913) và Lăng-ñờ (Landes), sách ñã dẫn.
