997
ngủ. Vua quyến luyến cây tre, ngày nào cũng ñến ñấy nghỉ. Can-tóc hiện ra khẽ
chạm vào người vua mấy lần. Và cũng mấy lần vua tỉnh giấc. Cuối cùng hai vợ
chồng gặp nhau, cùng nhau cười vui về cung. Thấy thế Song Ang-cát bỏ chạy
vào rừng. Từ ñấy không ai còn thấy mẹ con hắn
1
.
Trước khi tìm hiểu một số dị bản khác của truyện Tấm Cám, cần phải thấy
Tấm Cám là một trong những truyện cổ tích phổ biến nhất thế giới. Mê-lê-tin-
xki (Mélétinski) trong Nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ xuất bản ở Mat-
xcơ-va năm 1958 cho biết, con số dị bản của truyện Tro bếp (tên nhân vật chính
của loại truyện Tấm Cám ở châu Âu) trên thế giới ñã lên ñến năm trăm và còn có
thể nhiều hơn nữa. Tuy nhiên, theo chúng tôi, truyện của ta cũng như truyện của
Cham-pa, v.v... cũng là loại dị bản ñặc biệt. Nếu một truyện cổ tích có thể phân
ñoạn ñược thì truyện Tấm Cám của ta có thể chia làm ba ñoạn, mỗi ñoạn có một
chủ ñề với những hình tượng như sau:
1. Mâu thuẫn giữa dì ghẻ và con chồng tập trung quanh hình tượng chủ yếu là
con cá bống và ñôi giày.
2. Những cuộc tái sinh của Tấm xoay quanh hình tượng chủ yếu là con chim
vàng anh và quả thị.
3. Cuộc báo thù của Tấm với hình tượng lọ mắm làm bằng thịt con Cám, trong
ñó có cái ñầu lâu con Cám.
Những truyện của các dân tộc thường chỉ có một hoặc hai ñoạn có thể kết hợp
hay không với một vài hình tượng của truyện khác.
Trước hết, cũng nên nói ñến một loạt dị bản mà trong ñó sự khác biệt với
truyện của ta là ở chỗ, trong ñoạn ñầu còn có thêm nhân vật bà mẹ cô Tấm. Bà
cũng bị giết và hóa thành một bà tiên hay một con vật gì ñó thỉnh thoảng lại hiện
lên giúp Tấm vượt qua những khó khăn mà mụ dì ghẻ gây ra cho nàng.
1. Truyện của ñồng bào Tày Tua Gia Tua Nhi cũng có ñủ ba ñoạn như truyện
của ta. Ở ñây bà mẹ là nàng tiên.
Có hai chị em, chị là Tua Gia ñẹp và hiền, em là Tua Nhi con gái riêng của dì
ghẻ, thì trái lại. Mẹ Tua Gia là vợ cả bị chồng giết chết sau một chuyến ñi bắt
ếch (y bỏ ếch vào giỏ rách, ếch lọt ra ngoài hết, lại tưởng là vợ tham ăn, không
ñể dành cho mình). Chỗ này giống như truyện Nàng Khao Nàng Đăm (Khảo dị
truyện số 12, tập I). Tua Gia từ ñấy bị dì ñối xử tệ, thường ñặt ñiều ñể hành hạ,
như bảo ñi múc nước bằng ống bương thủng (nhưng nhờ quạ bảo giúp nên
không việc gì), hay bảo bưng nồi cháo nóng (bỏng tay làm ñổ hết thức ăn). Từ
ñấy về sau không ñược ăn no. Nhưng nhờ một nàng tiên bí mật hiện ra bảo các
con vật mang thức ăn ñến cho. Tua Gia ăn, nên nàng vẫn không gầy ốm. Một
1
Theo Lê Trọng Khánh, An Ly, Đỗ Thiện. Truyện dân gian Campuchia.
