146
147
Đối với trang phục quân đội thời Hồ, chúng tôi cho rằng giáp phục
của tướng lĩnh thời hồ vẫn kế thừa giáp phục thời Lý - Trần. ngoài ra,
bản thân các loại áo giáp không chỉ được làm bằng kim loại, lớp lót trong
cùng của áo phần lớn được làm bằng da. Vậy nên năm 1401 trên đường
đi đánh Chiêm Thành, gặp phải nước lũ, cạn kiệt lương thực trong ba
ngày, tướng sĩ phải nướng giáp da để ăn
(1)
. Bên cạnh đó, Lý hủ người
thời Minh cho biết, sau khi bị bắt về Bắc Kinh, “Thượng thư bộ Công
(nhà
Minh)
ông Lê Trừng
(tức Hồ Nguyên Trừng)
lần đầu tiên mở Thần Cơ doanh
(doanh trại tạo súng thần cơ), xây Khôi Giáp xưởng
(xưởng chế tạo áo Giáp
mũ Trụ)
, chế tạo thần thương thần súng, bắn lui giặc Thát dưới chân núi
Cửu Long”
(2)
, chứng tỏ bản thân hồ nguyên Trừng rất thạo việc chế tạo
giáp Trụ.
Đối với trang phục dân gian dưới triều Hồ, ta cũng chỉ biết rằng
năm 1404, “Hồ Hán Thương cấm mọi người trong thiên hạ dùng loại
lụa phiếu kỹ làm áo, chỉ cho phiếu sơ qua,”
(3)
tức chỉ cho phép dân
gian được dùng loại lụa thô may quần áo, không được dùng lụa mịn.
Một số lệnh cấm của nhà Minh đối với đầu tóc quần áo của người
Việt, cũng hé lộ cho chúng ta được biết diện mạo trang phục dân gian
thời kỳ này. Toàn thư chép: “
(Năm 1414)
Nhà Minh cấm nam nữ không
được cắt tóc. Phụ nữ mặc áo dài, váy dài, đổi theo phong tục phương
Bắc.”
(4)
An Nam chí nguyên cũng ghi lệnh cấm rằng: “Kẻ nào dám noi
theo thói tệ trước đây, cạo trọc đi đất […] Hữu ty sở tại phải gia nghiêm
trừng trị”
(5)
; và “Từ nay việc ăn mặc không được noi theo thói tục man
di, đi đất hở ngực, lấn vượt sử dụng các sắc huyền, vàng, tía đều coi là
lệnh cấm, để nhuốm gội phong tục Trung Hoa, kẻ nào vi phạm thì bắt
tội. Quan lại đều dùng mũ Phốc Đầu có hai cánh chuồn thuôn dài, áo
dài cổ tròn vạt phải, vạt cổ áo dệt bằng tơ, lưng thắt dây thao, chân đi
hài. Sinh viên đều dùng mũ Phốc Đầu cánh chuồn thuôn dài, áo cổ
tròn màu xanh lam, có vạt, thắt thao, đi hài. Các chức dịch cai quản
dân chúng như thủ lĩnh, quan lang, xã chính, lại giam, khai sao đều
dùng áo dài cổ tròn vạt phải, đội khăn mũ, đi giày hia. Phụ nữ nếu có
1. (Việt) Toàn thư. Nguyên văn: 遭時水潦，將士路居絶粮三日，灸皮甲以食
2. (Trung) Giới am lão nhân mạn bút - Q.6 - An Nam Đặng thượng thư. Tr.220. Nguyên văn: 工部尚书黎
公澄創神机營，建盔甲厰，製神槍神銃，退韃虏于九龙山下
3. (Việt) Toàn thư. Nguyên văn: 漢蒼禁天下諸人不得用熟搗絹為衣，止許畧搗
4. (Việt) Toàn thư. Nguyên văn: 明禁男女不許剪髮。婦女長衣穿裙，化成北俗
5. (Trung) An Nam chí nguyên. Nguyên văn: 敢有因循弊风，及髡钳跣踝[…]所在有司严加惩治
chồng làm quan theo quy chế trong bảng văn, người không có chồng
làm quan phải búi tóc, dùng lụa đen bọc đầu, khuyên tai, lược cho
được tùy nghi sử dụng. Áo đều phải dùng áo Sam, váy dài, hài dùng hài
vải hoặc da, nhất loạt không được cắt tóc đi đất, không được dùng các
màu sắc huyền, vàng, tía.”
(1)
PhỤ LỤC 1
TRAng PhỤC Cư TAng VÀ QUAn nIỆM VỀ MÀU ĐEn TRẮng
- (Trung) An Nam chí lược (Trần): “Quốc chủ ngày thường đội mũ
Đường Cân, thường phục coi màu trắng là màu sang quý. Người trong
nước ai mặc màu trắng tức là tiếm chế, riêng phụ nữ không cấm”. năm
1291, khi vua Trần Thánh Tông mất, vua Trần Anh Tông nói với sứ thần
nhà nguyên: “Ta để tang cha, mặc áo đen, ăn rau cỏ, trai giới trong năm
năm.”
(2)
Phần Phong tục lại viết: “Quy chế tang lễ và đồ dùng trong cung
thất khá giống Trung Quốc.”
(3)
- (Việt) Toàn thư (Trần): năm 1377, dù bề tôi nhiều lần can ngăn,
vua Trần Duệ Tông vẫn quyết chí thân chinh đi đánh Chiêm Thành. Để
mô tả cho việc xuất quân bất lợi và dự đoán về một kết cục tang tóc,
Toàn Thư miêu tả: khi vua dẫn mười hai vạn quân đến bến sông xã Bát,
có người làng làm đám ma, vua đã bắt vạ 30 quan tiền. Đến tháng 5 năm
sau, trước khi ra trận, vua quyết định mặc quân phục màu đen, để cho
ngự Câu Vương húc mặc màu trắng, cưỡi ngựa trắng. Kết quả: “Vua bị
hãm trong trận mà chết. Bọn đại tướng Đỗ Lễ, Nguyễn Nạp Hòa, hành
khiển Phạm Huyền Linh đều chết cả. Giặc bắt sống được Ngự Câu Vương,
đem con gái gả cho.”
(4)
1. (Trung) An Nam chí nguyên. Nguyên văn: 今開制服用不許因循夷俗，裸跣露袒，僭用玄黃紫色以為
禁令，以玷華風，違者罪之。官吏俱用展角頭巾，盤領有袵長衫絲袵絛鞋。生員俱用展角頭巾，藍
青盤領有袵爛袵絛鞋。首領,官郎,社正,吏監,開抄等役俱係管民者皆用盤右領長衫頭巾履靴。婦女
若夫有官者照依體制榜文適用，無官者但要束髮皂絹包頭，耳環梳隨宜置用。衣並用衫襖長裙，鞋
用布皮並不許剪髮跣足及用玄黃紫色
2. (Trung) An nam chí lược - Q.3 - Đại Nguyên phụng sứ - Trương thượng thư hành lục. Nguyên văn: 世子
造館時，自謂：居父喪，服緇布，食蔬菜，戒以五年
3. (Trung) An Nam chí lược - Phong tục. Nguyên văn: 喪制，宮室器用與中國略同
4. (Việt) Toàn thư. Tập 2. Tr.160-161.
