TRĂNG HUYẾT - Trang 391

giá trị tượng trưng, như một tiêu biểu cho tinh thần hoà hiếu và thần phục
“thiên triều”. Nó như một hình thức thể hiện châm ngôn của tổ tiên để lại
cho hậu duệ một nước nhỏ mà định mệnh bắt buộc phải ở kề một một nước
khổng lồ có máu bành trướng: không tin cậy Trung Hoa như bằng hữu,
cũng chẳng đối đầu với Trung Hoa như kẻ thù. Cống vật không hào phóng
tới mức gây thiệt hại nhiều cho công khố. Ngược lại, hễ mỗi lần sứ bộ An
Nam sang triều cống, Trung Hoa phải chịu phí tổn gấp mấy lần cống vật vì
việc đón tiếp và chiêu đãi sứ bộ cả trăm người tại các dịch quán, trên lộ
trình dài vạn dặm từ Hà Nội tới Bắc Kinh. Tất cả chỉ là những hình thức tạo
cơ hội cho “thiên triều” khẳng định và phô trương thanh thế của mình lên
các tiểu lân bang phên dậu. Khi người Pháp từ phía bên kia địa cầu đến vào
giữa thế kỷ mười chín để xâm lăng rồi đô hộ họ, nước Đại Nam ngoan
cường lúc ấy đang ở tư thế vững vàng trong cuộc bành trướng lãnh thổ của
mình ra xa hơn qua những lần xâm lăng bằng quân sự hai dân tộc láng
giềng là Lào và Khmer.
Joseph cũng tìm được nhiều tài liệu và văn kiện cho thấy chính quyền bảo
hộ Pháp bị lôi kéo như thế nào bởi những tay thương buôn mạo hiểm và các
quân nhân, những kẻ trước tiên tìm kiếm đất đai và quyền lực cho chính họ
rồi sau đó mới thuyết phục Paris ủng hộ họ, như công nhận “sự đã rồi”.
Một văn thư quan trọng được viết vào năm 1790 bởi một trong các lính
đánh thuê, thúc giục Pháp nắm lấy Hoa-Ấn vì kẻ thù lớn của nước Pháp là
Anh đã làm chủ Ấn độ và Miến điện. Văn thư ấy quả quyết rằng nếu nước
Pháp muốn tránh sự sỉ nhục và vẫn tồn tại là một đối thủ tranh đoạt quyền
lực và tranh giành ảnh hưởng trên thế giới, nó phải nắm lấy một lãnh thổ
nào đó tại Á Đông. Joseph ghi chú: “Không đề cập gì tới lý tưởng cao nhã
‘sứ mạng khai hóa’ cho tới rất lâu về sau, khi nước Pháp đã dựng lên Đông
Dương vì những lý do có tính cách quyền lực hèn hạ hơn rất nhiều”.
Các thư tịch lưu trữ cũng vén lộ rằng chưa bao giờ có được một kế hoạch
lâu dài, trước sau như một, và cũng chưa bao giờ hình thành trước tại Paris
một phương thức điều hành thuộc địa này. Các sách lược bị bám víu và
biến hóa một cách may rủi với sự bổ nhiệm các Toàn quyền Đông Dương
kế tiếp nhau. Và hình ảnh nổi bật qua hàng trăm tài liệu được Joseph